Sơn lại cửa sắt bị gỉ phải đi đủ bốn bước: loại bỏ gỉ và sơn bong đến khi gặp sắt chắc, làm sạch dầu bụi, quét lót chống gỉ ngay trong ngày, rồi phủ hai lớp sơn sắt. Bỏ bước cạo gỉ hoặc để sắt trần qua đêm mới lót là hai lý do phổ biến khiến gỉ quay lại dưới lớp sơn mới chỉ sau một mùa mưa.
Cửa sắt, cổng, lan can, song cửa sổ là những thứ người tự làm hoàn toàn sơn lại được, vì phần lớn nằm ở tầm thấp và không đòi hỏi tay nghề cao như bả tường. Cái khó là sự kiên nhẫn ở khâu cạo gỉ, và hiểu đúng bề mặt mình đang xử lý: sắt đen thường, sắt mạ kẽm, hay cửa cuốn có cơ cấu chuyển động.
Bài này đi theo đúng trình tự đó, kèm cách đánh giá khi nào sơn lại còn đáng, khi nào thanh sắt đã mục và cần thợ hàn thay.
Đánh giá mức gỉ trước khi bắt tay
Dùng dao cạo hoặc tua vít ấn thử vào những chỗ gỉ nặng nhất, thường là chân cổng, mối hàn, đáy khung, chỗ đọng nước. Mức gỉ quyết định phương án:
| Bạn thấy | Mức độ | Phương án |
|---|---|---|
| Chấm gỉ nhỏ, sơn cũ còn bám phần lớn | Nhẹ | Cạo dặm chỗ gỉ, lót dặm, phủ lại toàn bộ |
| Gỉ lan thành mảng, sơn phồng và bong nhiều chỗ | Trung bình | Cạo toàn bộ phần bong, có thể cạo cả cửa; lót toàn bộ |
| Gỉ bong thành lớp vảy dày, sắt bên dưới rỗ | Nặng | Cạo kỹ đến sắt chắc, xử lý rỗ; cân nhắc chất chuyển hoá gỉ cho kẽ khó cạo |
| Tua vít ấn thủng, thanh sắt mỏng như giấy, mối hàn nứt | Mục | Không sơn che; cần thợ hàn cắt thay thanh hoặc thay đoạn khung |
Cổng và lan can là bộ phận chịu lực và bảo vệ an toàn. Một thanh lan can mục được sơn đẹp vẫn có thể gãy khi trẻ con tựa vào. Hàng cuối của bảng là ranh giới giữa làm mới và sửa chữa kết cấu, đừng dùng sơn để vượt qua nó.
Cạo gỉ và làm sạch bề mặt
Đây là khâu chiếm phần lớn thời gian, và là khâu quyết định lớp sơn bền bao lâu:
- Trải bạt hoặc bìa cứng dưới chân cửa để hứng vụn gỉ và sơn. Che tường, nền gạch xung quanh.
- Đeo găng tay dày, kính bảo hộ và khẩu trang chống bụi. Vụn gỉ văng vào mắt rất đau và khó lấy ra.
- Dùng bàn chải sắt, dao cạo, giấy nhám thô để đánh bỏ gỉ xốp và sơn bong. Với diện tích lớn, máy mài cầm tay gắn chổi cước làm nhanh hơn, nhưng cần quen tay và luôn giữ hai tay trên máy, không tháo bộ phận che chắn.
- Chà tiếp bằng giấy nhám mịn hơn để mép sơn cũ vát thoải và sắt sạch có độ nhám cho lớp lót bám.
- Phần sơn cũ còn bám chắc thì chà nhám cho mất bóng, không cần cạo.
- Lau sạch bụi gỉ bằng khăn khô, sau đó lau chỗ dính dầu mỡ bằng khăn thấm dung môi phù hợp, ở nơi thoáng, xa lửa.
- Kiểm bằng mắt và tay: không còn gỉ xốp bở, bề mặt khô, không bụi, không dầu.
Nếu cửa từng được sơn từ rất lâu, lớp sơn cũ có thể chứa chì. Tránh đốt khò hay mài khô tạo nhiều bụi; ưu tiên cạo, làm ẩm nhẹ khi chà, gom vụn sơn vào túi kín, giữ trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai tránh xa khu vực làm.
Lót chống gỉ: trong ngày, đủ kín, đúng loại
Sắt vừa được làm sạch là sắt trần, rất dễ gỉ lại khi gặp hơi ẩm ban đêm hoặc một cơn mưa nhỏ. Nguyên tắc là cạo đến đâu, lót đến đó, trong cùng ngày. Cửa lớn có thể chia làm nhiều buổi, mỗi buổi cạo và lót một phần, thay vì cạo toàn bộ hôm nay rồi mai mới lót.
Lớp lót chống gỉ được quét bằng cọ là tốt nhất ở các mối hàn, góc khuất, khe giữa song và khung, vì cọ đẩy sơn vào kẽ tốt hơn con lăn. Mặt phẳng lớn như tôn cửa có thể lăn bằng con lăn nhỏ. Lót phải kín toàn bộ phần sắt trần, đặc biệt là mép dưới và mặt sau thanh sắt, nơi mắt khó thấy nhưng nước đọng nhiều nhất.
Với những kẽ rỗ sâu không cạo sạch được gỉ, có loại chất chuyển hoá gỉ biến lớp gỉ còn sót thành lớp nền ổn định hơn để sơn lên. Dùng đúng theo hướng dẫn trên bao bì, đeo găng và kính, và hiểu rằng nó không thay được việc cạo gỉ xốp ở những chỗ cạo được.
Chờ lớp lót khô đúng thời gian hướng dẫn rồi mới phủ. Phủ quá sớm làm lớp lót mềm, lớp phủ nhăn; để lót phơi nắng mưa quá lâu mới phủ thì lót xuống cấp, nên phủ trong khoảng thời gian khuyến nghị.
Sắt mạ kẽm, cửa cuốn, cửa sơn tĩnh điện: ba trường hợp riêng
Sắt mạ kẽm. Cổng, lan can làm bằng sắt hộp mạ kẽm có bề mặt bóng trắng xám. Sơn thông thường bám rất kém trên kẽm mới, dễ tróc thành tấm. Cần làm sạch lớp dầu bảo quản, làm nhám nhẹ, rồi dùng lớp lót bám dính dành cho kẽm, sau đó mới phủ. Chỗ mạ kẽm đã bị trầy lộ sắt đen và gỉ thì xử lý như sắt thường tại chỗ.
Cửa cuốn. Lá cửa cuốn cuộn lên trục nên lớp sơn dày dễ nứt, bong, làm cửa kẹt. Sơn mỏng, hạ cửa xuống hết để sơn, chờ khô hẳn trước khi cuộn lên. Không sơn vào ray dẫn hướng, trục, bộ tời và mô tơ; những phần đó cần thợ cửa cuốn bảo dưỡng. Cửa cuốn điện phải ngắt điện bộ điều khiển trong suốt thời gian sơn để không ai bấm nhầm.
Cửa sơn tĩnh điện. Lớp sơn tĩnh điện còn tốt rất bền; chỉ cần dặm chỗ trầy bằng sơn phù hợp sau khi làm nhám nhẹ. Khi lớp tĩnh điện bong rộng, sơn lại bằng tay không thể giống lớp gốc về độ đều và độ bền; nếu cần lại như mới, cửa phải được tháo ra mang đi xử lý tại xưởng.
Song cửa sổ và lưới bảo vệ. Sơn từ trong ra ngoài nếu với được; không thò người qua cửa sổ tầng cao để sơn mặt ngoài. Phần mặt ngoài tầng cao để thợ có giàn giáo làm khi sơn mặt tiền.
Hai lớp phủ cho cửa sắt bền màu
Sau khi lót khô, phần phủ quyết định màu sắc và độ bền với nắng mưa. Những điều cần làm đúng:
- Dùng sơn dành cho kim loại, ngoài trời thì chọn loại chịu thời tiết. Sơn tường không dùng cho sắt.
- Khuấy kỹ, pha loãng nếu cần đúng loại dung môi và tỉ lệ nhà sản xuất cho phép. Pha sai dung môi làm sơn vón hoặc khô không đều.
- Sơn theo thứ tự từ trên xuống, từ trong ra ngoài: với cổng song, sơn các thanh ngang và chi tiết hoa văn trước, thanh đứng sau, khung bao cuối cùng. Giọt chảy từ trên rơi xuống sẽ được lăn đi khi sơn phần dưới.
- Lớp mỏng, kéo đều. Sắt không hút sơn, nên sơn dày là chảy giọt ngay ở mép dưới thanh. Kiểm mép dưới mỗi thanh và vuốt giọt khi còn ướt.
- Lớp hai sau khi lớp đầu khô theo hướng dẫn, lớp hai che chỗ mỏng và tăng độ dày bảo vệ.
- Bản lề, then cài, khoá: dán băng keo che hoặc tháo phần tháo được. Sơn vào ổ khoá, then cài sẽ làm kẹt.
Thời tiết khi sơn sắt cũng quan trọng như khi sơn tường ngoài: không sơn khi sắt còn đọng sương buổi sớm, không sơn dưới nắng gay gắt khiến mặt sắt quá nóng, và tránh ngày sắp mưa.
Lịch làm cho một bộ cổng hai cánh
Ví dụ giả định với cổng sắt hai cánh gỉ mức trung bình, một người làm vào cuối tuần, trời khô ráo:
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sáng thứ bảy | Che chắn, cạo gỉ và chà nhám cánh trái | Làm từ khi sương tan |
| Trưa thứ bảy | Lau sạch, lót chống gỉ cánh trái | Không để sắt trần qua trưa nếu có mây mưa |
| Chiều thứ bảy | Cạo, chà, lau và lót cánh phải | Xong lót trước khi sương xuống |
| Sáng chủ nhật | Phủ lớp một cả hai cánh | Kiểm giọt chảy ở mép dưới thanh |
| Chiều chủ nhật | Phủ lớp hai, gỡ băng keo quanh khoá | Cổng mở cố định, không đóng khi sơn còn dính |
Sau khi xong, để cổng mở cố định hoặc chèn vật mềm ở chỗ hai cánh tiếp xúc cho đến khi sơn khô cứng, tránh hai mặt sơn dính vào nhau. Dặn người nhà và khách không chạm tay vào cổng trong ngày đầu, nhất là trẻ nhỏ hay vịn cổng khi chơi.
Giữ cửa sắt lâu gỉ sau khi sơn
Gỉ quay lại đầu tiên ở những chỗ nước đọng: chân cổng sát nền, mặt trên thanh ngang, mối hàn có kẽ hở, đáy khung cửa. Sau mỗi mùa mưa, đi kiểm một vòng, thấy chấm gỉ nhỏ là cạo và dặm ngay; xử lý chấm nhỏ mất mười phút, để lan thành mảng mất cả ngày.
Chân cổng thường xuyên ngập nước khi trời mưa to hoặc khi rửa sân nên được chú ý nhiều hơn: sơn kỹ phần chân, giữ lối thoát nước quanh chân cổng thông thoáng. Bánh xe cổng trượt, ray trượt giữ sạch cát đất để lớp sơn không bị cọ mòn.
Nhà gần biển, gió mặn làm sắt gỉ nhanh hơn nhiều. Rửa cổng bằng nước ngọt định kỳ giúp loại bớt muối bám, và nên kiểm, dặm sơn thường xuyên hơn nhà trong phố. Lưu lại một ít sơn phủ và lót sau mỗi lần sơn, ghi màu và ngày lên nắp, để dặm cho đồng màu.
Bản lề và then cài là bộ phận chuyển động, lớp sơn ở đó mòn nhanh nhất. Thay vì sơn dày lên khớp, hãy tra dầu bôi trơn định kỳ cho bản lề và khoá; khớp trơn tru thì ít bị cọ mòn lớp sơn xung quanh, cổng đóng mở nhẹ hơn và ít bị va đập làm trầy. Khi phát hiện một vết trầy sâu lộ sắt do xe quệt hay va chạm, xử lý ngay trong tuần: chà sạch, lót chống gỉ, dặm hai lớp phủ mỏng.
Câu hỏi thường gặp
Có thể sơn đè lên gỉ mà không cạo không?
Không nên. Lớp gỉ xốp vẫn hút ẩm và tiếp tục phát triển dưới màng sơn, đẩy sơn phồng và bong. Một số sản phẩm quảng cáo sơn trực tiếp lên gỉ, nhưng vẫn yêu cầu loại bỏ gỉ bở trước. Cạo gỉ xốp đến lớp chắc là bước không bỏ được.
Cần mấy lớp lót chống gỉ?
Thường một lớp lót kín là đủ cho cửa trong phố, kết hợp hai lớp phủ. Nhà gần biển, cổng chịu mưa hắt trực tiếp, chân cổng hay ngập có thể cần lót kỹ hơn ở những vị trí đó. Làm theo hướng dẫn của hệ sơn bạn chọn.
Sơn xịt có dùng cho cửa sắt được không?
Sơn xịt tiện cho chi tiết nhỏ như tay nắm, bản lề, hoa văn, nhưng với cửa lớn tốn nhiều, khó đều và lớp mỏng nên kém bền ngoài trời. Khi dùng sơn xịt vẫn phải cạo gỉ và lót trước, xịt nhiều lớp mỏng, ở nơi thông thoáng và xa lửa.
Vì sao cổng mạ kẽm mới sơn được vài tháng đã tróc?
Thường do sơn trực tiếp lên kẽm mới còn lớp dầu bảo quản và bề mặt quá trơn, không dùng lót dành cho kẽm. Cách sửa là cạo phần tróc, làm sạch dầu, làm nhám nhẹ và sơn lại với đúng loại lót bám dính cho bề mặt mạ kẽm.
Có nên dùng máy mài để cạo gỉ không?
Máy mài gắn chổi cước giúp nhanh trên diện tích lớn, nhưng là dụng cụ nguy hiểm với người chưa quen: dễ văng vụn, giật máy, cuốn quần áo. Luôn đeo kính, găng, giữ chắc hai tay, không tháo phần che chắn. Người mới nên bắt đầu bằng bàn chải sắt và giấy nhám.
Cửa sắt sơn màu đậm có nóng hơn màu nhạt không?
Có. Màu đậm hấp thụ nhiệt nhiều hơn nên cửa phơi nắng trực tiếp sẽ nóng hơn khi chạm tay, và màu đậm ngoài trời thường bạc nhanh hơn. Cổng hướng tây chịu nắng chiều nên cân nhắc tông sáng nếu cổng hay phải mở bằng tay.