Sơn lót là lớp sơn đầu tiên đặt lên bề mặt, có nhiệm vụ làm cầu nối giữa bề mặt và lớp sơn màu. Nó không quyết định màu cuối cùng, mà quyết định lớp màu có bám chắc, có đều màu và có bền hay không. Bốn việc chính của sơn lót là tăng độ bám, chặn kiềm từ vữa xi măng, chặn vết ố tan ngược lên, và làm cho độ hút của bề mặt đồng đều.
Câu trả lời ngắn cho "có cần sơn lót không" là: bắt buộc trên bề mặt mới, bề mặt thay đổi chất liệu, gỗ mộc, sắt, chỗ bả vá và chỗ có vết ố; có thể bỏ qua khi sơn lại gần màu cũ trên lớp sơn cũ còn chắc, sạch và cùng gốc.
Hiểu được lớp lót làm gì giúp bạn khỏi rơi vào hai thái cực: tiết kiệm bỏ hẳn rồi sơn bong sau một mùa, hoặc lót tràn lan ở những chỗ không cần.
Bốn việc sơn lót làm mà sơn phủ không làm tốt
Tăng độ bám. Sơn phủ được pha chế để đẹp màu, bền nắng, dễ lau chùi. Sơn lót được pha chế để thấm sâu và bám chặt vào bề mặt. Khi lớp lót bám vào tường, sơn phủ bám vào lớp lót, và mối nối giữa hai lớp sơn cùng hệ thường chắc hơn mối nối giữa sơn phủ và vữa trần.
Chống kiềm. Vữa xi măng, bê tông mới có tính kiềm mạnh. Kiềm phản ứng với một số thành phần của sơn phủ làm màng sơn bạc màu loang lổ, có khi mềm và bong. Lớp lót chống kiềm đóng vai trò hàng rào. Tường trát mới, chỗ vá bằng vữa mới đều cần lót loại này.
Chặn vết ố. Vết nước cũ đã khô, vết khói bếp, vết nhựa gỗ, vết bút sáp của trẻ con chứa chất tan được trong nước. Sơn nước lăn lên sẽ hoà tan chúng và kéo chúng lên bề mặt, nên vết ố hiện lại dù bạn lăn ba lớp. Lót chặn ố, thường là gốc dầu hoặc gốc nhựa chuyên dụng, nhốt vết ố bên dưới.
Cân độ hút. Một bức tường cũ có chỗ còn sơn, chỗ bả mới, chỗ vữa vá. Mỗi chỗ hút sơn một kiểu, nên lớp màu khô ra chỗ bóng chỗ mờ. Lót cho cả mặt về một độ hút chung, lớp phủ khô đều và ít tốn hơn.
Những trường hợp bắt buộc phải lót
Bảng dưới gom các bề mặt hay gặp khi làm mới nhà và loại lót tương ứng theo chức năng, không phải theo tên sản phẩm:
| Bề mặt | Loại lót theo chức năng | Bỏ lót thì chuyện gì xảy ra |
|---|---|---|
| Tường trát mới, chỗ vá vữa | Lót chống kiềm | Màu loang, bạc từng mảng, có khi nổi muối trắng |
| Chỗ bả matit dặm | Lót tường thông thường | Thấy rõ mảng mờ đúng hình chỗ bả dưới ánh đèn |
| Vết ố nước, khói, bút | Lót chặn ố | Vết ố hiện xuyên qua lớp sơn nước |
| Gỗ mộc, gỗ đã chà trơ vân | Lót gỗ | Sơn thấm không đều, vân gỗ dựng lông, nhựa gỗ làm ố màu nhạt |
| Sắt thép, chỗ cạo gỉ | Lót chống gỉ | Gỉ quay lại nhanh dưới màng sơn, phồng và bong |
| Tôn, sắt mạ kẽm | Lót bám dính dành cho bề mặt mạ kẽm | Sơn tróc thành tấm vì mặt kẽm trơn và phản ứng với một số loại sơn |
| Sơn dầu bóng cũ, sắp phủ sơn nước | Chà nhám rồi lót bám dính | Sơn nước bong tróc, cạo nhẹ đã tróc |
Bảng trên cho thấy "sơn lót" không phải một loại mà là một họ sản phẩm. Lót tường dùng cho sắt sẽ không chống gỉ; lót sắt thông thường lên mặt kẽm vẫn có thể bong. Khi mua, bạn mô tả đúng bề mặt và lớp cũ, đọc phần "bề mặt áp dụng" trên vỏ, thay vì hỏi chung chung "cho em thùng lót".
Khi nào bỏ qua lớp lót được
Sơn lại tường trong nhà thường là sơn lên lớp sơn cũ, và lớp sơn cũ còn tốt đã đóng vai trò nền. Nếu lớp cũ bám chắc qua thử nghiệm băng keo, không phấn hoá, đã lau sạch, và bạn dùng sơn cùng gốc, màu mới không chênh nhiều so với màu cũ, thì lót toàn bộ không mang lại nhiều. Lúc đó bạn chỉ cần lót dặm những chỗ bả, chỗ cạo trơ vữa.
Một số sơn phủ được giới thiệu là có tích hợp lót. Loại này có ích trên tường cũ còn tốt, giảm một lượt lăn. Nhưng nó không thay được lót chống kiềm trên vữa mới, không thay được lót chống gỉ trên sắt, và thường không đủ để chặn vết ố đậm. Đọc kỹ hướng dẫn: nếu nhà sản xuất vẫn yêu cầu lót cho tường mới, nghĩa là "tích hợp lót" chỉ áp dụng cho bề mặt đã sơn.
Bạn cũng có thể bỏ lót khi dặm lại một vết trầy nhỏ bằng chính sơn thừa từ lần trước, trên lớp sơn còn nguyên. Vết dặm nhỏ, cùng thùng, cùng nền thì gần như không lộ.
Điều không nên làm là bỏ lót chỉ vì muốn tiết kiệm một ngày. Chênh lệch ở khâu lót thường nhỏ hơn nhiều so với công cạo và sơn lại khi lớp phủ bong.
Cách lăn sơn lót cho đúng
Lót cũng cần kỹ thuật, không phải "quét đại cho có":
- Bề mặt phải khô, sạch, không bụi bả. Lót trên bụi là lót lên bụi, bụi bong thì cả hệ sơn bong theo.
- Khuấy kỹ thùng lót. Một số loại lót lắng cặn ở đáy, không khuấy thì phần đầu loãng, phần cuối đặc.
- Pha loãng đúng tỉ lệ ghi trên vỏ, nếu có. Không tự ý pha loãng hơn để "thấm sâu"; lót quá loãng thì không đủ lớp để làm hàng rào.
- Lăn mỏng, đều, phủ kín. Lót không cần dày, nhưng không được bỏ sót, nhất là ở mép chỗ bả và quanh vết ố.
- Chờ khô đúng thời gian hướng dẫn trước khi lăn sơn phủ. Chỗ lót chặn ố gốc dầu thường cần thông gió kỹ và chờ lâu hơn sơn nước.
- Kiểm bằng mắt dưới ánh đèn chiếu nghiêng: bề mặt nên có độ mờ đều, không còn mảng sẫm chỗ hút nhiều.
Nếu dùng lót gốc dầu hoặc có dung môi trong phòng kín, mở hết cửa, đeo khẩu trang phòng hơi dung môi chứ không chỉ khẩu trang vải, và không bật bếp lửa, không hút thuốc trong khu vực. Trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp nên ra khỏi khu vực cho đến khi hết mùi.
Hiểu lầm hay gặp về sơn lót
Những câu dưới đây nghe rất nhiều ở công trình nhỏ, và đều chỉ đúng một phần:
- "Lót màu gì cũng được." Thực tế màu lót ảnh hưởng tới số lớp phủ. Phủ màu nhạt nên lót trắng; phủ màu rất đậm có khi nên lót tông xám hoặc pha nhẹ theo màu phủ để lớp màu lên nhanh.
- "Lót xong để lâu cũng không sao." Lót để quá lâu ngoài trời có thể bám bụi, phấn hoá nhẹ, làm mất tác dụng. Lót xong nên phủ trong khoảng thời gian nhà sản xuất khuyến nghị.
- "Hai lớp lót thì khỏi cần lớp phủ." Lót không có độ bền màu, độ chịu chùi rửa và chống tia nắng như sơn phủ. Tường chỉ có lót sẽ bẩn nhanh và xuống cấp sớm.
- "Sơn phủ loại tốt thì không cần lót." Sơn phủ tốt đến đâu cũng không chống được kiềm từ vữa mới hay ố từ vết nước. Chất lượng sơn phủ và nhu cầu lót là hai câu hỏi độc lập.
- "Lót chỉ dành cho tường mới." Tường cũ có chỗ vá, chỗ ố, chỗ đổi chất liệu vẫn cần lót tại các vị trí đó.
Cách nhớ đơn giản: hễ bề mặt dưới tay bạn thay đổi bản chất, từ vữa sang bả, từ sơn dầu sang sơn nước, từ sắt trần sang lớp sơn, thì ở chỗ đó cần lót.
Lót gốc nước hay lót gốc dầu
Ngoài chia theo chức năng, lót còn chia theo dung môi. Mỗi loại có chỗ mạnh riêng, chọn theo bề mặt và điều kiện thông gió của nhà bạn:
| Tiêu chí | Lót gốc nước | Lót gốc dầu, có dung môi |
|---|---|---|
| Mùi và hơi dung môi | Nhẹ, hợp phòng ở, phòng ngủ | Nồng, cần thông gió mạnh, dễ cháy |
| Chặn vết ố đậm | Hạn chế với ố nước, ố khói nặng | Thường chặn tốt hơn, hay được chọn cho vết ố cứng đầu |
| Trên gỗ có nhựa, mắt gỗ | Nhựa gỗ có thể ố xuyên lên | Nhốt nhựa gỗ tốt hơn |
| Rửa dụng cụ | Bằng nước | Bằng dung môi, phải xử lý dung môi bẩn đúng cách |
| Thời gian khô để phủ tiếp | Thường nhanh | Thường lâu hơn, phụ thuộc thông gió |
| Phủ tiếp bằng | Sơn nước, theo hướng dẫn | Sơn dầu hoặc sơn nước, tuỳ hướng dẫn của loại lót |
Trong căn hộ kín, nhà có trẻ nhỏ, ưu tiên lót gốc nước cho phần lớn diện tích, chỉ dùng lót gốc dầu tại chỗ cho vết ố cứng đầu. Cách chia này giữ được độ bền ở chỗ cần mà không biến cả căn nhà thành khu vực đầy hơi dung môi trong mấy ngày. Dù chọn loại nào, hãy kiểm phần hướng dẫn "có thể phủ bằng" trên vỏ thùng lót, vì không phải mọi tổ hợp lót và phủ đều tương thích với nhau.
Lót cho cửa gỗ, cửa sắt khi sơn lại
Cửa gỗ cũ thường đã có lớp sơn dầu hoặc vecni. Nếu bạn sơn lại cùng loại sơn dầu và lớp cũ còn tốt, chỉ cần chà nhám cho mất bóng và lau sạch là sơn lên được. Những chỗ đã bong trơ gỗ, hoặc chỗ bạn trám bột gỗ, phải lót gỗ trước để màu không loang và để bột trám không hút hết dầu của sơn.
Với cửa sắt, sau khi cạo gỉ phải lót chống gỉ ngay trong ngày, không để qua đêm vì sắt trần gặp hơi ẩm sẽ gỉ lại một lớp mỏng. Chỗ sơn cũ còn bám chắc thì chà nhám mặt, có thể lót dặm chỗ trầy thay vì lót toàn bộ.
Riêng bề mặt mạ kẽm như tôn, sắt hộp mạ kẽm, khung cổng mới: đây là bề mặt khó nhất. Lớp kẽm bóng và trơn, nhiều loại sơn thông thường bám rất kém. Cần làm sạch dầu bảo quản, làm nhám nhẹ, rồi dùng đúng loại lót dành cho kẽm. Chi tiết các bước cho cửa sắt, cửa gỗ có ở bài riêng của danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Sơn lót và bả matit khác nhau thế nào?
Bả matit là lớp bột trát mỏng để làm phẳng, lấp lỗ và vết nứt mảnh; nó tạo độ phẳng. Sơn lót là lớp sơn lỏng phủ lên trên bả hoặc vữa để bám dính, chống kiềm và đều độ hút. Thứ tự đúng là bả, chà nhám, lau bụi, rồi mới lót.
Có thể dùng sơn phủ pha loãng làm lớp lót không?
Không nên. Sơn phủ pha loãng chỉ là sơn phủ mỏng hơn, không có thành phần chống kiềm hay chặn ố của sơn lót. Nó có thể giúp lớp đầu dễ lăn, nhưng trên tường mới, chỗ vá hoặc vết ố thì vẫn cần đúng loại lót.
Tường đã lót rồi để mấy tháng mới sơn phủ có được không?
Trong nhà, khô ráo và sạch thì thường vẫn được, nhưng bạn nên lau bụi kỹ và kiểm bằng tay xem có bột phấn không. Ngoài trời, lớp lót phơi nắng mưa lâu có thể xuống cấp; khi đó nên lót lại một lớp mỏng trước khi phủ.
Lót chặn ố có dùng cho vết mốc được không?
Lót chặn ố chỉ che vết, không diệt được mốc và không xử lý nguyên nhân ẩm. Bạn phải làm sạch mốc, để khô, tìm và sửa nguồn ẩm trước. Sau đó mới dùng lót chặn ố nếu vết thâm còn sót lại.
Một lớp lót có đủ không?
Thường một lớp là đủ trên tường đã được chuẩn bị tốt. Bề mặt hút sơn rất mạnh như vữa xốp, gỗ khô lâu năm có thể cần hai lớp mỏng. Kiểm sau lớp đầu: nếu còn mảng sẫm hút nước nhiều thì lót thêm ở đó.
Lót có làm tăng độ bền chống thấm không?
Lót giúp hệ sơn bám chắc nên màng sơn bền hơn, nhưng lót tường thông thường không phải vật liệu chống thấm. Tường bị thấm do nứt, do nền ẩm, do mái hay ống nước phải được xử lý bằng giải pháp chống thấm riêng trước khi sơn.