Sơn lại cửa gỗ cũ gồm năm bước: tháo phụ kiện và quyết định tháo cánh hay sơn tại chỗ, chà nhám mất bóng, trám vết nứt và lỗ, lót gỗ những chỗ trơ, rồi phủ hai lớp mỏng theo đúng thứ tự từng chi tiết của cánh. Thứ tự sơn quan trọng nhất với cửa pano: ô pano trước, rồi thanh ngang, thanh đứng, cuối cùng là cạnh cửa và khung bao.
Cửa gỗ là bề mặt mọi người chạm tay hằng ngày, nên vừa cần đẹp vừa cần chịu được va chạm, mồ hôi tay và độ ẩm thay đổi theo mùa. Lỗi hay gặp là sơn dày làm đọng giọt ở góc pano, và sơn kín các cạnh làm cửa kẹt khi trời nồm.
Bài này nói về cửa đi, cửa sổ gỗ trong nhà đang dùng, sơn lại bằng sơn màu phủ kín. Cửa gỗ quý, cửa cổ có giá trị cần giữ vân, giữ dấu thời gian thì không nên chà nhám tự làm; nên hỏi người làm phục chế.
Tháo cánh hay sơn tại chỗ
Tháo cánh khi nào. Cửa cần làm kỹ, nhiều pano, nhiều chỗ bong; cửa có hai mặt khác màu; cửa đang kẹt cần bào bớt cạnh. Đặt cánh nằm ngang trên hai giá đỡ, sơn không chảy, góc pano không đọng, và bạn sơn được cả cạnh trên, cạnh dưới mà khi đứng không với tới.
Sơn tại chỗ khi nào. Cửa nặng, bản lề khó tháo, hoặc chỉ sơn dặm làm mới màu. Lúc đó chèn nêm gỗ dưới cánh cho cố định, sơn từng mặt, đóng mở nhẹ khi khô để kiểm.
Tháo cánh an toàn. Cánh cửa gỗ đặc rất nặng; nên làm hai người. Đánh dấu cánh nào thuộc khung nào, đánh số bản lề và vít, cho vít vào túi nhỏ dán lên chính cánh cửa. Nêm cánh khi đang mở để giữ, tháo bản lề dưới trước, bản lề trên sau.
Tháo phụ kiện. Tay nắm, ổ khoá, chốt cài, bản lề nếu tháo được thì tháo. Che băng keo lên những gì không tháo được. Sơn dính vào ổ khoá làm kẹt và rất khó làm sạch.
Chỗ làm việc. Chọn nơi có mái che, thoáng gió nhưng không bụi đường. Sơn cửa ngoài trời gió bụi sẽ dính đầy hạt li ti vào mặt sơn ướt.
Chà nhám và làm sạch
Mục tiêu không phải đưa cửa về gỗ trần mà là tạo nền chắc, phẳng, mất bóng cho lớp sơn mới bám:
- Lau sạch cánh cửa bằng khăn ẩm có chút nước rửa chén, nhất là quanh tay nắm nơi có dầu tay, rồi lau lại bằng nước sạch, để khô.
- Cạo phần sơn bong, phồng bằng dao cạo, đi theo chiều thớ gỗ để không xước sâu.
- Chà nhám toàn bộ mặt sơn cũ còn bám bằng giấy nhám vừa cho mất bóng. Chỗ chuyển giữa vùng cạo và vùng còn sơn thì chà vát thoải.
- Ở khe pano, gờ chỉ, dùng miếng nhám xốp hoặc gấp giấy nhám ôm theo đường gờ.
- Hút hoặc quét bụi, rồi lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt hoặc khăn dính bụi. Bụi gỗ sót trong khe gờ sẽ hiện thành hạt sần.
- Kiểm bằng tay: mặt cửa mờ đều, không còn chỗ bóng, không còn mảng sơn lỏng.
Chà nhám tạo bụi mịn; đeo khẩu trang chống bụi và kính. Cửa ở nhà rất cũ, lớp sơn có thể chứa chì: không chà khô diện rộng trong nhà, ưu tiên cạo và chà ẩm nhẹ, gom vụn sơn vào túi kín và giữ trẻ nhỏ tránh xa.
Trám vết nứt, lỗ và chỗ sứt
Cửa gỗ cũ thường có khe nứt dọc thớ gỗ, lỗ vít cũ của tay nắm đã thay, mép cạnh sứt do va chạm. Bột trám gỗ hoặc keo trám gỗ loại sơn đè được dùng để lấp những chỗ này. Ấn bột vào cho chặt, để nhô cao hơn mặt gỗ một chút vì bột co lại khi khô, rồi chà nhám phẳng.
Khe nứt giữa ô pano và khung cửa thì khác: đó là khe để pano co giãn theo độ ẩm. Trám cứng khe này bằng bột trám gỗ sẽ làm pano nứt hoặc bột vỡ ra khi trời đổi mùa. Nếu cần lấp, dùng keo trám đàn hồi loại sơn được, hoặc để nguyên và sơn kỹ vào khe.
Mép cạnh sứt lớn có thể đắp nhiều lớp bột trám mỏng, mỗi lớp khô mới đắp tiếp, dùng thanh gỗ phẳng làm cữ để cạnh thẳng. Mộng cửa lỏng, thanh khung bong khỏi nhau, góc cửa xệ là chuyện mộc cần thợ, không phải chuyện trám.
Sau khi trám, những chỗ bột trám và chỗ cạo trơ gỗ phải được lót gỗ. Gỗ trần và bột trám hút sơn nhiều hơn lớp sơn cũ, không lót sẽ hiện thành mảng mờ khác độ bóng. Gỗ có mắt nhựa thì dùng lót có khả năng chặn nhựa để mắt gỗ không ố lên màu sơn sáng.
Chọn sơn phủ theo lớp cũ và vị trí cửa
Cửa gỗ có thể sơn bằng sơn gốc dầu hoặc sơn gỗ gốc nước. Chọn theo lớp cũ và nơi đặt cửa:
| Tình huống | Hướng chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Lớp cũ là sơn dầu, sơn lại cùng loại | Sơn gốc dầu cho gỗ | Chà nhám mất bóng là đủ; mùi nồng, khô chậm, cần thông gió |
| Lớp cũ là sơn dầu, muốn chuyển sang gốc nước | Sơn gỗ gốc nước kèm lót bám dính | Không lót bám dính sẽ bong; thử trên mảng nhỏ trước |
| Cửa phòng ngủ, nhà có trẻ nhỏ | Ưu tiên gốc nước ít mùi | Khô nhanh hơn, rửa dụng cụ bằng nước |
| Cửa ra ban công, cửa chịu nắng mưa hắt | Loại dùng được ngoài trời | Sơn kỹ cả cạnh dưới và cạnh trên cánh |
| Muốn giữ vân gỗ | Không phải sơn màu phủ kín | Hướng dầu lau, vecni thuộc nhóm làm mới đồ gỗ, quy trình khác |
Độ bóng cũng cần cân nhắc. Cửa sơn bóng dễ lau chùi vết tay nhưng lộ mọi chỗ gồ ghề; sơn bóng mờ hoặc bán bóng cân bằng hơn cho cửa cũ đã có nhiều vết trám. Sơn mờ hoàn toàn trên cửa thường bám bẩn tay và khó lau.
Thứ tự sơn cửa pano để không đọng giọt
Cửa pano có nhiều mặt phẳng và gờ, sơn sai thứ tự sẽ làm giọt sơn từ phần này chảy vào phần đã sơn. Thứ tự chuẩn:
- Ô pano và đường gờ quanh pano trước. Quét cọ vào gờ trước, sau đó sơn mặt pano, kết thúc bằng các nét dọc theo thớ gỗ. Ngay lập tức kiểm góc dưới mỗi ô pano, nơi sơn đọng nhiều nhất, và vuốt đi.
- Các thanh ngang giữa. Sơn theo chiều ngang của thanh, nét cuối kéo một mạch từ đầu này sang đầu kia.
- Các thanh đứng hai bên. Sơn theo chiều dọc. Chỗ thanh đứng gặp thanh ngang, nét dọc của thanh đứng đi đè qua đầu thanh ngang cho mối nối gọn.
- Cạnh cửa. Sơn mỏng ở cạnh có bản lề và cạnh khoá. Cạnh trên và cạnh dưới nếu tháo cánh được thì sơn một lớp mỏng để gỗ không hút ẩm từ mặt đó.
- Khung bao và nẹp. Sơn sau cùng, khi cánh đã khô hoặc đã được nêm mở cố định.
Mỗi lớp đều mỏng. Hai lớp mỏng cho mặt sơn mịn và cửa vẫn đóng khít; một lớp dày cho giọt đọng ở góc pano và cạnh dày lên làm cửa kẹt. Giữa hai lớp, chà nhám thật nhẹ bằng giấy rất mịn và lau bụi để lớp sau mịn hơn.
Cửa sổ gỗ: những điểm khác với cửa đi
Kính và nẹp kính. Cửa sổ có nhiều ô kính nhỏ, đường nẹp kính hẹp. Dán băng keo giấy sát mép kính hoặc sơn chồng lên kính một đường rất mảnh rồi cạo bằng lưỡi dao phẳng khi sơn đã khô; đường sơn mảnh đè lên kính giúp nước mưa không len vào khe giữa kính và gỗ.
Mặt chịu nắng mưa. Mặt ngoài cửa sổ chịu nắng mưa trực tiếp nên xuống cấp nhanh hơn mặt trong rất nhiều. Bậu dưới và thanh ngang dưới cùng là nơi nước đọng, gỗ dễ mục. Ấn tua vít vào chỗ đó: gỗ mềm, lún là đã mục, cần thợ mộc thay đoạn trước khi sơn.
Thứ tự sơn. Sơn nẹp kính và các thanh chia ô trước, rồi đến khung cánh, sau cùng là khung bao và bậu. Mở cánh ra để sơn các cạnh, chèn nêm giữ cánh mở cho đến khi khô.
Sơn mặt ngoài tầng cao. Không thò người ra ngoài cửa sổ tầng cao để sơn mặt ngoài. Với cửa sổ mở vào trong, có thể tháo cánh sơn trong nhà; khung bao mặt ngoài để thợ làm từ giàn giáo khi sơn mặt tiền.
Ron và khe hở. Ron cao su, gioăng chặn gió không sơn lên vì sơn làm ron cứng và nứt. Tháo ra nếu được, hoặc che băng keo. Khe hở lớn giữa khung bao và tường thì trám bằng keo đàn hồi loại sơn được trước khi sơn để mưa không hắt vào.
Cửa kẹt sau khi sơn và cách lắp lại
Cửa vừa sơn hay bị dính vào khung do sơn ở cạnh cửa và khung chưa khô cứng. Sơn khô mặt chỉ sau vài giờ nhưng còn mềm bên trong khá lâu, nên trong mấy ngày đầu nên chèn nêm giữ cửa hé mở, hoặc khép nhẹ không đóng chặt.
Nếu cửa kẹt do cạnh dày lên vì nhiều lớp sơn chồng qua nhiều năm, chỗ cọ xát thường thấy rõ bằng vết trầy. Chà nhám mỏng bớt lớp sơn ở cạnh đó, lau bụi, sơn lại một lớp thật mỏng. Cửa kẹt vì gỗ trương nở trong mùa nồm, cánh xệ do bản lề lỏng thì không phải chuyện sơn; siết lại vít bản lề trước, nếu vẫn kẹt thì cần thợ mộc bào cạnh.
Khi lắp cánh lại, lắp đúng cánh vào đúng khung theo dấu đã đánh, vít đúng lỗ cũ. Lỗ vít bị toét không giữ được vít thì nhét que gỗ nhỏ có keo vào lỗ, chờ khô rồi bắt vít lại. Lắp tay nắm, khoá sau cùng khi sơn đã khô cứng để không in dấu.
Trong vài tuần đầu, lau cửa nhẹ tay bằng khăn ẩm, tránh chất tẩy mạnh. Màng sơn cần thời gian để đạt độ cứng sau cùng, dù bề mặt đã khô từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần cạo hết sơn cũ trên cửa gỗ trước khi sơn lại không?
Không cần nếu lớp cũ còn bám chắc. Chỉ cạo phần bong, phồng, nứt và chà nhám mất bóng phần còn lại. Cạo đến gỗ trần toàn bộ chỉ cần khi lớp sơn quá dày, nứt chân chim khắp nơi, hoặc bạn muốn chuyển sang giữ vân gỗ.
Sơn cửa gỗ bằng cọ hay con lăn?
Mặt phẳng lớn như cửa phẳng có thể dùng con lăn nhỏ lông ngắn để nhanh và đều, sau đó vuốt nhẹ bằng cọ theo thớ gỗ. Cửa pano nhiều gờ thì cọ là chính, con lăn nhỏ hỗ trợ ở các thanh phẳng. Cọ lông mềm, đều cho ít vệt hơn cọ rẻ.
Sơn gốc nước lên cửa đang sơn dầu có được không?
Được, nhưng phải chà nhám kỹ cho mất bóng, lau sạch và dùng lót bám dính trước. Sơn gốc nước lăn thẳng lên sơn dầu bóng sẽ bong khi cạo móng tay. Thử trước trên một mảng nhỏ ở cạnh cửa, để khô rồi kiểm bằng băng keo.
Cửa gỗ ở nhà vệ sinh bị phồng mép dưới có sơn lại được không?
Mép dưới phồng do hút nước lâu ngày, nhất là cửa gỗ công nghiệp, thường không phục hồi được bằng sơn. Nếu gỗ đặc chỉ bị bạc màu, để khô hẳn, chà nhám, lót và sơn kỹ cạnh dưới. Nếu cốt gỗ đã trương, mủn thì nên thay cửa hoặc thay bằng vật liệu chịu nước.
Bao lâu sau khi sơn thì đóng cửa bình thường được?
Tuỳ loại sơn và thời tiết. Sơn gốc nước thường khô nhanh hơn sơn dầu. Ngay cả khi sờ thấy khô, nên để cửa hé mở hoặc khép nhẹ thêm một thời gian để màng sơn ở cạnh cứng lại, tránh dính vào khung và bong khi mở.
Có nên sơn bản lề cùng màu cửa không?
Không nên. Sơn lên bản lề làm khe khớp bị kẹt, bản lề kêu và sơn bong nhanh ở chỗ khớp chuyển động. Tháo bản lề hoặc dán băng keo che. Bản lề gỉ, xỉn màu thì vệ sinh hoặc thay bản lề mới cùng cỡ thay vì sơn.