Quần áo rách hay thủng lỗ nhỏ hầu hết vá được tại nhà, chọn một trong hai hướng: vá chìm để chỗ hỏng khó nhìn thấy, hoặc vá nổi biến chỗ hỏng thành chi tiết trang trí. Kiểu hỏng quyết định cách làm: bung đường may chỉ cần may lại, rách thẳng thì khâu khép mép, thủng lỗ thì phải bù vải hoặc mạng lại sợi, còn vải mòn mỏng thì cần gia cố cả một vùng.
Áo len thủng là trường hợp riêng: không vá bằng miếng vải như vải dệt thoi, mà mạng bằng sợi len, đan lại phần sợi đã mất. Đây là kỹ thuật cũ, dễ học, cứu được nhiều chiếc áo len tưởng phải bỏ.
Bài này giúp bạn đọc kiểu hỏng, chọn cách vá, làm từng bước với kim chỉ, và biết khi nào miếng vá ủi tiện mà khi nào nó chỉ là giải pháp tạm.
Đọc kiểu hỏng để chọn cách vá
Trước khi xâu kim, lộn trái món đồ và nhìn kỹ: vải đứt sợi hay chỉ đứt, lỗ có mép gọn hay xơ tưa, vùng xung quanh còn dày hay đã mỏng.
| Kiểu hỏng | Cách xử lý hợp | Độ khó |
|---|---|---|
| Bung đường may, vải không rách | May lại theo đường cũ, bằng tay hoặc máy | Dễ |
| Rách thẳng do móc vào đinh | Khâu khép mép từ mặt trái, có thể lót thêm miếng vải mỏng | Dễ đến vừa |
| Thủng lỗ nhỏ trên vải dệt thoi | Vá miếng vải từ bên trong hoặc vá nổi bên ngoài | Vừa |
| Vải mòn mỏng, rách tưa (đũng, đùi quần jean) | Lót miếng vải lớn bên trong, may dày nhiều đường qua vùng mòn | Vừa |
| Áo thun thủng lỗ | Khâu khép nhẹ tay hoặc mạng, dùng chỉ co giãn | Vừa |
| Áo len thủng | Mạng bằng sợi len cùng độ dày | Vừa, cần kiên nhẫn |
| Rách lớn ở chỗ chịu lực (đũng, nách) | Ghép lại miếng vải mới, thường nên nhờ thợ | Khó |
Vá càng sớm càng dễ. Lỗ thủng bằng hạt đậu chỉ mất mười phút, để qua vài lần giặt nó thành lỗ bằng đồng xu, mép tưa rộng, việc vá lâu và lộ hơn nhiều.
Vá chìm một lỗ thủng nhỏ trên áo sơ mi, quần vải
Cách này giấu miếng vá ở mặt trái, mặt phải chỉ thấy đường khâu nhỏ. Cần một miếng vải mỏng gần màu, gần chất liệu (vải cắt từ phần chừa đường may, gấu áo hay túi trong là lý tưởng), chỉ cùng màu, kim nhỏ, kéo, bàn là.
- Cắt tỉa sợi tưa quanh lỗ cho gọn, không cắt rộng thêm. Là phẳng vùng quanh lỗ.
- Cắt miếng vá lớn hơn lỗ khoảng một đến hai phân mỗi phía. Với vải có kẻ sọc, ô vuông, xoay miếng vá cho đúng hướng hoạ tiết.
- Đặt miếng vá ở mặt trái, ghim cố định. Nếu có keo ủi mỏng dạng lưới, kẹp một lớp giữa miếng vá và áo rồi là để cố định trước, việc khâu sẽ dễ hơn.
- Lật sang mặt phải, gập nhẹ mép lỗ vào trong, khâu những mũi rất nhỏ quanh mép lỗ, xuyên qua miếng vá phía dưới. Chỉ bắt vài sợi vải mặt ngoài để mũi khâu chìm.
- Lật lại mặt trái, khâu viền quanh mép miếng vá vào áo bằng mũi vắt nhỏ để miếng vá không lật khi giặt.
- Là lại từ mặt trái, đặt khăn mỏng lên trên nếu vải dễ bóng.
Với vải mỏng, sáng màu, miếng vá có thể in bóng lên mặt phải. Khi đó chọn vải vá mỏng hơn hoặc cùng màu với vải áo thay vì màu chỉ, và cắt miếng vá tròn góc để viền in bóng mềm hơn.
Vá nổi trang trí: biến chỗ hỏng thành điểm nhấn
Vá nổi là để miếng vá nằm ngoài mặt vải, khâu bằng chỉ tương phản và mũi khâu lộ ra có chủ ý. Cách làm này có lịch sử lâu đời ở nhiều nền văn hoá; một trong những kỹ thuật được biết đến rộng rãi là sashiko của Nhật Bản, dùng các đường khâu chạy thẳng, đều, tạo thành hoạ tiết hình học trên vải chàm. Ngày nay, nhiều người chọn vá nổi cho quần jean, áo khoác vải bò, túi vải canvas vì nó vừa bền vừa mang dấu tay riêng.
Cách làm cơ bản: cắt miếng vải vá bằng vải dày vừa phải như denim, kaki, vải thô, lớn hơn chỗ hỏng khá nhiều. Đặt miếng vá ở mặt trong (để lộ một phần qua lỗ) hoặc mặt ngoài (che hẳn chỗ hỏng), ghim chặt. Dùng chỉ to hoặc chỉ thêu, khâu mũi chạy thành những hàng song song, cách đều nhau vài milimét, phủ kín cả vùng vá và lan ra phần vải còn lành xung quanh.
Chính các hàng mũi chạy dày ấy gia cố vùng vải yếu, nên vá nổi rất hợp với chỗ vải đã mòn rộng, nơi vá chìm khó giữ. Bạn có thể khâu hàng ngang, hàng dọc, đan chéo, hoặc hoạ tiết đơn giản tuỳ thích. Lưu ý kéo chỉ vừa tay: kéo căng quá thì vải bị dúm, lỏng quá thì chỉ dễ móc vào đồ vật.
Vá nổi hợp với đồ mặc thường ngày, đồ đi chơi, đồ của trẻ nhỏ. Với áo sơ mi công sở hay quần tây, vá chìm vẫn là lựa chọn phù hợp hơn.
Quần jean rách đùi, mòn đũng: gia cố trước khi thủng hẳn
Nhận ra sớm. Đũng quần và mặt trong đùi là chỗ cọ xát nhiều nhất, vải mỏng dần trước khi rách. Soi quần lên ánh sáng, chỗ nào thấy sáng hơn xung quanh là chỗ sắp thủng.
Lót miếng vải lớn bên trong. Cắt một miếng denim mỏng hoặc vải cotton dày, phủ rộng qua cả vùng mòn và lấn ra phần vải còn chắc. Ghim hoặc cố định bằng keo ủi từ mặt trong.
May dày nhiều đường qua vùng mòn. Dùng máy may chạy thẳng tới lui nhiều đường song song, hoặc khâu tay mũi chạy dày, phủ kín vùng vải yếu. Chọn chỉ cùng màu chàm để đường may hoà vào vải. Thợ sửa đồ hay dùng máy may chạy tới lui dày đặc, kết quả gần như dệt lại vùng vải.
Đừng chỉ vá đúng lỗ. Miếng vá nhỏ khít lỗ trên vùng vải đã mòn sẽ làm vải quanh mép miếng vá rách tiếp sau vài lần mặc. Luôn lấn ra vùng vải còn tốt.
Khi nào nên thôi. Nếu cả hai ống quần đã mỏng ở nhiều chỗ, vá được chỗ này lại thủng chỗ kia, có lẽ đã đến lúc chiếc quần chuyển sang đời thứ hai: cắt thành quần ngắn, hoặc lấy vải làm miếng vá cho những chiếc khác.
Mạng áo len bị thủng
Mạng là dệt lại phần sợi đã mất bằng kim và sợi len, tạo thành một mảng lưới nhỏ lấp lỗ thủng. Cần kim mạng đầu tù lỗ to, sợi len cùng độ dày (gần màu nếu muốn kín, khác màu nếu muốn trang trí), và một vật tròn đặt dưới lỗ như nấm mạng gỗ, quả cam hoặc cái cốc.
- Lộn phải áo, đặt vật tròn ở mặt trong ngay dưới lỗ để vải căng vừa phải, không kéo giãn.
- Cắt bỏ sợi tưa quá dài, giữ lại các vòng len còn nguyên quanh lỗ. Nếu có vòng đang tuột, móc tạm bằng kim băng để không chạy tiếp.
- Bắt đầu cách mép lỗ khoảng nửa phân ở vùng len còn chắc. Khâu các đường song song theo một chiều, vượt qua lỗ, đi vào vùng len lành ở bên kia, rồi quay đầu. Các sợi đặt sát nhau nhưng không chồng lên nhau, không kéo căng.
- Khi đã phủ hết lỗ theo một chiều, chuyển sang chiều vuông góc. Lần này kim luồn trên một sợi, dưới một sợi xen kẽ qua các sợi vừa đặt, giống như dệt một mảnh vải nhỏ.
- Hàng tiếp theo đổi thứ tự trên dưới so với hàng trước để các sợi khoá vào nhau. Tiếp tục cho đến khi phủ kín và mảng mạng chắc tay.
- Luồn đầu sợi vào mặt trong vài phân rồi cắt, không thắt nút to. Hấp hơi nhẹ hoặc đặt khăn ẩm lên và để khô phẳng để mảng mạng đều lại.
Mảng mạng lần đầu thường hơi dày và cộm, không sao cả: sau vài lần mặc và giặt nhẹ, nó dẹt và mềm hơn. Với áo len mỏng, sợi mịn, có thể tách sợi len thành sợi nhỏ hơn để mảng mạng ít lộ.
Miếng vá ủi, chỉ co giãn và những chỗ hay làm sai
Miếng vá ủi (có lớp keo nhiệt ở mặt sau) rất tiện cho người không quen kim chỉ: đặt lên chỗ thủng, là theo hướng dẫn là bám. Nhưng keo nhiệt yếu dần sau nhiều lần giặt, đặc biệt với nước nóng, và mép miếng vá bắt đầu bong. Cách dùng bền hơn là ủi để cố định rồi khâu thêm một vòng quanh mép. Miếng vá ủi cũng làm vùng vải cứng lại, không hợp với vải co giãn và vải mỏng mặc sát người.
Với áo thun, đồ thể thao, vải có sợi co giãn, chỉ thường bị đứt khi vải giãn ra. Dùng chỉ polyester mảnh, khâu mũi zích zắc nhỏ hoặc mũi đột lùi lỏng tay để đường khâu giãn theo vải. Máy may gia đình có mũi zích zắc thì càng tiện.
Một số lỗi hay gặp: dùng chỉ quá to so với vải mỏng làm mũi khâu nổi cục; kéo chỉ căng làm vải dúm; vá miếng vải mới, dày, chưa giặt lên quần áo cũ, giặt xong miếng vá co lại kéo nhăn cả vùng. Nếu dùng vải mới làm miếng vá, hãy giặt và là miếng vải trước.
Áo len bị xù lông nhiều không phải hỏng, chỉ là sợi ngắn bị cọ xát vón lại. Dùng lược chải xù hoặc máy cắt lông xù loại cầm tay, đặt áo phẳng, đưa nhẹ một chiều. Đừng giật bằng tay vì sẽ kéo cả sợi len ra, làm mỏng áo và sinh lỗ thủng mới.
Khuy rơi, cúc bấm lỏng, móc cài: sửa nhỏ hay bị bỏ qua
Đính lại khuy có chân chỉ. Khuy áo khoác, áo vest cần một khoảng chân chỉ giữa khuy và vải để vạt áo bên kia nằm gọn khi cài. Đặt một que tăm lên mặt khuy, khâu chỉ qua lại phía trên que, rút que ra, quấn chỉ vài vòng quanh phần chỉ dưới khuy rồi chốt mũi ở mặt trái.
Khuy áo sơ mi. Áo sơ mi mỏng không cần chân chỉ dài, chỉ cần để chỉ hơi lỏng một chút. Khâu theo đúng kiểu khuy cũ, hai lỗ chéo hay song song, để hàng khuy đồng đều. Nhiều áo sơ mi có khuy dự phòng khâu sẵn ở mặt trong nẹp hoặc gấu áo.
Vải quanh khuy bị rách. Khuy bị giật mạnh có khi kéo rách một mảnh vải nhỏ. Đính lại thẳng lên chỗ rách sẽ rách tiếp. Hãy lót một miếng vải nhỏ hoặc một khuy nhỏ ở mặt trái làm đệm, khâu xuyên qua cả hai.
Cúc bấm lỏng, không ăn. Cúc bấm kim loại lỏng thường do phần lò xo trong mặt cái bị giãn. Một số loại có thể bóp nhẹ bằng kìm mỏ nhọn để siết lại; nếu cúc đóng bằng máy và đã lung lay trên vải, nên nhờ tiệm đóng cúc mới.
Móc cài quần, móc áo ngực. Móc kim loại tuột chỉ thì khâu lại dày ở từng chân móc. Móc đã cong, mất độ đàn hồi thì thay cặp móc mới cùng cỡ, bán sẵn ở các tiệm phụ liệu may.
Giữ hộp phụ liệu nhỏ. Một hộp có kim nhiều cỡ, chỉ đen, trắng, xanh than, be, vài khuy dự phòng gom từ quần áo cũ và một cây kéo nhỏ là đủ để sửa ngay những lỗi này trước khi chúng thành hỏng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vá quần áo bằng tay có bền bằng máy không?
Khâu tay đúng kỹ thuật với chỉ tốt có thể bền ngang máy, nhất là ở vải dệt thoi. Mũi khâu tay chậm hơn nhưng dễ điều chỉnh ở chỗ khó như góc túi, gần khuy. Với vùng vải lớn cần gia cố, máy may giúp nhanh và đều hơn.
Áo len bị thủng do mọt có vá được không?
Được, bằng cách mạng từng lỗ. Nhưng trước tiên cần kiểm tra cả áo và tủ quần áo, vì thường có nhiều lỗ nhỏ khó thấy. Giặt hoặc phơi nắng nhẹ cho khô hẳn, vệ sinh tủ, cất áo len trong túi kín sạch để không bị tiếp.
Có nên dùng keo dán vải để vá quần áo?
Keo dán vải tiện cho chỗ không chịu lực như gấu, viền trang trí. Với chỗ thủng giữa thân, chỗ hay co kéo, keo làm vải cứng và dễ bong sau vài lần giặt. Kết hợp keo cố định rồi khâu thêm thì bền hơn.
Vá áo trẻ em nên chọn cách nào?
Trẻ em vận động nhiều, đồ hay rách ở đầu gối và khuỷu tay. Vá nổi bằng miếng vải dày, khâu chắc mép là lựa chọn bền và vui mắt. Tránh miếng vá có keo nhiệt dày với vải mỏng vì cứng, cọ vào da bé.
Rách ở đường nối đũng quần có tự sửa được không?
Nếu chỉ bung chỉ ở đường may thì may lại được, nên may hai đường để chắc. Nếu vải cạnh đường nối đã rách hoặc mòn, cần lót vải gia cố và may dày, khá khó vì nhiều lớp vải chồng nhau. Không có máy may khoẻ thì nên nhờ thợ.
Chỉ thêu có dùng để vá quần áo được không?
Được, đặc biệt cho kiểu vá nổi trang trí. Chỉ thêu thường gồm nhiều sợi nhỏ xoắn lại, có thể tách ra dùng ít sợi hơn cho vải mỏng. Chọn chỉ cotton hoặc polyester bền màu và giặt thử nếu là màu đậm trên vải sáng.