Phần lớn khoá kéo hỏng không phải do dây khoá mà do đầu khoá (con chạy) bị doãng sau thời gian dài sử dụng. Khi đầu khoá doãng, hai hàng răng đi qua không được ép khít vào nhau, kéo lên xong là tách ra phía dưới. Lỗi này thường sửa được trong vài phút bằng cách bóp nhẹ đầu khoá hoặc thay một đầu khoá mới cùng cỡ.
Chỉ khi răng khoá bị gãy, rụng ở giữa dây, vải băng khoá rách, hoặc chốt và hộp chốt ở khoá áo khoác bị vỡ, bạn mới phải thay cả dây khoá. Việc này tốn công hơn hẳn, nhất là ở áo khoác có lót, quần jean, túi xách, và thường nên giao thợ.
Bài này giúp bạn nhận ra lỗi thuộc loại nào, xử lý những lỗi tự làm được, và biết khi nào nên mang đi thay để khỏi làm hỏng thêm.
Ba loại khoá kéo thường gặp
Trước khi sửa, bạn cần biết khoá nhà mình thuộc loại nào, vì cách xử lý và đầu khoá thay thế khác nhau. Cỡ khoá thường được đúc nhỏ ở mặt sau đầu khoá, so với đầu khoá mới khi mua thay.
| Loại | Nhận diện | Thường dùng ở | Đặc điểm khi hỏng |
|---|---|---|---|
| Răng cuộn nhựa (răng xoắn) | Răng là một sợi nhựa cuộn liên tục, mềm, uốn cong được | Áo khoác mỏng, váy, túi, ba lô, đồ thể thao | Răng bị tách có thể tự khớp lại khi kéo đầu khoá qua; ít khi gãy |
| Răng nhựa đúc | Từng răng nhựa to, rời, đúc trên băng vải | Áo khoác gió, áo phao, ba lô | Rụng một răng ở giữa là khoá bung chỗ đó, phải thay dây |
| Răng kim loại | Từng răng kim loại nhỏ, cứng | Quần jean, áo khoác jean, túi da | Răng có thể cong, rụng; đầu khoá hay bị doãng |
| Khoá giọt lệ (khoá giấu) | Răng nằm phía sau, mặt ngoài chỉ thấy đường nối vải | Váy, đầm, áo dài | Răng mảnh, dễ bung nếu ráp sai, thay khó hơn khoá thường |
Khoá áo khoác còn chia ra loại hai đầu rời (tách hẳn hai bên, có chốt cắm vào hộp chốt ở dưới) và loại kín đầu như khoá quần, khoá váy. Lỗi ở chốt cắm và hộp chốt chỉ có ở loại hai đầu rời.
Nhận đúng lỗi trong một phút
Kéo lên rồi răng tự tách ra phía dưới đầu khoá. Hầu như chắc chắn là đầu khoá doãng. Nhìn nghiêng sẽ thấy khe giữa hai lá thép trên và dưới của đầu khoá rộng hơn bình thường. Đây là lỗi dễ sửa nhất.
Khoá bung ở một chỗ cố định, các chỗ khác vẫn kín. Kiểm chỗ đó xem răng có bị rụng, bị cong hay bị dính keo, dính chỉ không. Răng cuộn nhựa đôi khi chỉ bị lệch, kéo qua lại vài lần là khớp; răng đúc hoặc răng kim loại rụng thì phải thay dây khoá.
Đầu khoá kẹt cứng, không nhúc nhích. Thường là vải lót, sợi chỉ hoặc mép băng vải bị cuốn vào đầu khoá. Đừng giật mạnh. Cũng có thể răng kim loại bị oxy hoá, khô do lâu không dùng.
Đầu khoá chạy ra khỏi dây, rơi mất. Do điểm chặn ở trên hoặc dưới (cục chặn) bị rụng. Có thể lắp lại đầu khoá rồi gắn cục chặn mới, hoặc khâu vài mũi chỉ thật chắc ở đầu dây làm điểm chặn tạm.
Khoá áo khoác không cắm được chốt. Chốt cắm bị cong, mòn hoặc hộp chốt bị vỡ, nứt. Chốt cong nhẹ có thể nắn lại; vỡ thì phải thay phần đó hoặc thay cả dây.
Tay kéo gãy nhưng đầu khoá vẫn chạy. Lỗi nhỏ nhất. Móc một vòng kim loại nhỏ, một đoạn dây dù, hoặc tay kéo thay thế vào lỗ của đầu khoá là dùng được ngay.
Chỉnh đầu khoá doãng bằng kìm
Bạn cần một cây kìm mỏ nhọn hoặc kìm thường, một miếng vải mỏng lót để kìm không làm trầy đầu khoá. Làm từ từ, vì bóp quá tay là đầu khoá kẹt cứng hoặc nứt, nhất là đầu khoá bằng hợp kim kẽm đúc.
- Kéo đầu khoá xuống cuối dây, ở vị trí đang mở hoàn toàn. Nếu là khoá hai đầu rời, tách hai bên ra.
- Nhìn nghiêng đầu khoá để thấy phía nào doãng. Đầu khoá có hai lá: lá trên có tay kéo và lá dưới phẳng. Khe ở phía sau (phía hai hàng răng đi ra khi đóng khoá) thường doãng nhiều hơn phía trước.
- Lót vải, đặt kìm kẹp nhẹ hai lá ở mép sau, bóp một chút ở bên trái rồi một chút ở bên phải. Không bóp vào giữa vì sẽ đè lên phần trục.
- Lắp lại vào dây (nếu đã tách), kéo thử lên xuống vài lần. Nếu răng vẫn tách, bóp thêm một chút nữa. Nếu đầu khoá bắt đầu nặng tay, dừng lại ngay.
- Kéo thử ở chỗ gần cổ áo, eo quần, những chỗ chịu lực nhiều khi mặc. Khoá chỉ thật sự ổn khi bạn mặc vào, cử động mà không bung.
Nếu đầu khoá đã bóp mà vẫn bung, hoặc có vết nứt, thì thay đầu khoá mới cùng loại, cùng cỡ. Đầu khoá thay thế bán rời ở các tiệm phụ liệu may; bạn mang theo món đồ để so cỡ cho chắc.
Khoá kẹt, nặng tay: gỡ và bôi trơn đúng cách
Khi vải lót hoặc sợi chỉ bị cuốn vào đầu khoá, bạn kéo đầu khoá lùi lại theo hướng ngược với lúc bị kẹt, đồng thời kéo nhẹ phần vải ra theo hướng vuông góc với dây khoá. Dùng tăm hoặc nhíp gỡ dần sợi chỉ. Giật mạnh có thể làm rách vải lót hoặc làm cong răng kim loại, biến một lỗi nhỏ thành phải thay dây.
Răng kim loại lâu không dùng, nhất là áo khoác cất kỹ qua mùa nồm ẩm, có thể bị oxy hoá làm khoá rít. Chà nhẹ ruột bút chì than lên hai hàng răng (than chì là chất bôi trơn khô), hoặc chà một ít sáp nến, xà phòng cục khô dọc răng rồi kéo đầu khoá qua lại nhiều lần. Các cách này không dầu, ít dính bẩn ra vải.
Tránh dùng dầu ăn, dầu máy, mỡ bôi trơn cho khoá quần áo. Dầu bám vào băng vải, loang ra vải chính, lâu ngày hút bụi làm khoá đen và nặng hơn. Nếu răng đã gỉ nặng, có vệt xanh trắng bám, bạn dùng bàn chải đánh răng cũ chải sạch trước rồi mới bôi trơn.
Với túi xách, ba lô, khoá kẹt thường do đồ bên trong bị nhồi quá căng, kéo căng băng khoá khiến răng không khớp đúng góc. Bỏ bớt đồ, giữ hai mép túi sát lại bằng tay khi kéo. Nếu cứ phải gồng mới kéo được, đầu khoá sẽ mòn và doãng nhanh, vòng lặp hỏng lại bắt đầu.
Khi nào phải thay cả dây khoá
Có bốn trường hợp gần như không tránh được việc thay dây: răng đúc hoặc răng kim loại rụng ở giữa dây, băng vải hai bên rách, sờn đến mức răng lỏng lẻo, hộp chốt hoặc chốt cắm của khoá hai đầu vỡ, và răng cuộn nhựa đã bị nóng chảy, biến dạng (ví dụ do là nóng trực tiếp lên khoá).
Riêng trường hợp rụng răng sát đầu dưới của khoá kín đầu, như khoá quần jean, có cách chữa tạm: khâu chặn vài mũi chỉ thật dày ngay trên chỗ mất răng để tạo cục chặn mới. Khoá ngắn đi một chút nhưng vẫn dùng được. Cách này không áp dụng cho khoá hai đầu rời, vì chỗ rụng răng nằm ngay chỗ cắm chốt.
Thay dây khoá đòi hỏi tháo đường may cũ, ráp dây mới đúng chiều dài, may lại thẳng hàng cả hai bên để khi kéo không lệch. Ở áo khoác có lót, áo phao có bông, thợ phải tháo cả lớp lót. Ở quần jean, thợ phải tháo một phần cạp quần. Vì vậy đây là việc nên giao thợ may sửa đồ, trừ khi bạn đã quen dùng máy may.
Chi phí thay khoá đổi theo chiều dài dây, loại răng, món đồ có lót hay không và chất liệu chính (đồ da, đồ dày khó may hơn). Khi gửi thợ, nói rõ muốn dây khoá cùng màu, cùng loại răng với khoá cũ, và kiểm xem thợ có đúng cỡ đầu khoá không; khoá khác cỡ có thể làm món đồ trông lệch, nhất là áo khoác jean với răng kim loại to.
Khoá ở những món đặc biệt: áo phao, đồ chống nước, túi da
Áo phao, áo bông. Băng khoá thường được may kẹp giữa lớp vải ngoài, lớp bông và lớp lót. Tháo ra để thay dễ làm bông xổ ra ngoài và các ô may chần bị lệch. Nếu chỉ đầu khoá doãng, bạn chỉ chỉnh hoặc thay đầu khoá, đừng tháo dây trừ khi thật cần.
Áo khoác chống nước có khoá phủ lớp tráng. Loại khoá này có lớp nhựa phủ mặt ngoài băng khoá để chặn nước, răng nằm khít phía sau. Lớp phủ có thể bong sau nhiều năm; khi thay, nên tìm dây cùng kiểu, vì dây thường sẽ làm mất tính chống nước ở đường khoá.
Túi da, ví da. Đường may ở đồ da để lại lỗ kim vĩnh viễn, thợ phải may lại đúng hàng lỗ cũ thì mới đẹp. Đây là việc của thợ đồ da, không phải thợ may vải thông thường. Nếu chỉ đầu khoá hỏng, thay đầu khoá là cách ít rủi ro nhất cho chiếc túi.
Ba lô đi học, ba lô du lịch. Khoá to, chịu lực kéo lớn và hay bị kéo khi đồ bên trong căng. Đầu khoá ba lô doãng rất thường gặp; nên chỉnh hoặc thay sớm, trước khi răng bị kéo lệch làm mòn băng vải. Ba lô có hai đầu khoá chạy ngược nhau thì kiểm cả hai.
Thói quen giúp khoá kéo bền lâu
Khoá kéo là chi tiết chịu lực liên tục. Vài thói quen đơn giản kéo dài tuổi thọ của nó đáng kể.
- Kéo khoá kín trước khi giặt. Khoá mở trong lồng giặt dễ móc vào vải khác, răng kim loại cào xước đồ, và đầu khoá va đập làm doãng nhanh.
- Giặt lộn trái và cho vào túi giặt các món có khoá kim loại lớn, như áo khoác jean, áo khoác da lộn.
- Không là trực tiếp lên răng cuộn nhựa. Nhiệt bàn là có thể làm chảy, cong răng. Nếu cần là, phủ khăn lên và để nhiệt độ thấp.
- Không gồng kéo khi túi quá căng. Giữ hai mép sát lại bằng tay rồi mới kéo.
- Kéo thẳng hướng của dây, không kéo chéo sang một bên. Kéo chéo làm một bên răng chịu lực nhiều hơn và đầu khoá mòn lệch.
- Cất áo khoác kéo khoá kín, treo móc, không gập đè khoá thành nếp gãy trong tủ.
- Bôi trơn khô vài lần mỗi năm cho khoá kim loại ở áo khoác, túi ít dùng, nhất là trước và sau mùa ẩm.
Nếu một món đồ cứ vài tháng lại hỏng khoá, có thể khoá gốc quá nhỏ so với lực sử dụng. Khi thay, nhờ thợ chọn cỡ lớn hơn một nấc nếu băng vải và kiểu dáng món đồ cho phép.
Câu hỏi thường gặp
Có thể thay đầu khoá mà không tháo dây khoá ra không?
Với khoá hai đầu rời của áo khoác thì được, vì đầu khoá luồn vào từ phía dưới khi hai bên đã tách. Với khoá kín đầu, phải tháo cục chặn ở trên hoặc dưới để luồn đầu khoá mới vào, rồi gắn lại cục chặn hoặc khâu chặn bằng chỉ.
Làm sao biết cỡ đầu khoá để mua thay?
Phần lớn đầu khoá có số cỡ đúc nhỏ ở mặt sau, số càng lớn khoá càng to. Nếu không đọc được, mang món đồ đến tiệm phụ liệu để so trực tiếp. Đầu khoá sai cỡ sẽ không ép khít răng, khoá vẫn bung.
Bóp đầu khoá bị kẹt cứng thì làm sao?
Nếu đã bóp quá tay khiến đầu khoá không chạy được, có thể dùng đầu tua vít dẹt nạy nhẹ hai lá ra một chút. Nhưng hợp kim đúc dễ nứt khi bẻ qua lại nhiều lần, nên thay đầu khoá mới thường an toàn hơn.
Khoá giọt lệ ở váy bị bung có tự sửa được không?
Khoá giọt lệ có răng mảnh và đầu khoá nhỏ, có thể bóp nhẹ như khoá thường nếu chỉ doãng. Nếu răng bị bung tách ra khỏi băng vải hoặc dây quá cũ, nên nhờ thợ thay vì khoá này phải ráp chính xác để giấu được đường nối.
Răng khoá cuộn nhựa bị tách ra giữa dây phải làm gì?
Kéo đầu khoá xuống dưới chỗ tách rồi kéo lên chậm, răng cuộn thường tự khớp lại. Nếu chỗ tách lặp lại liên tục, đầu khoá đã doãng, cần bóp nhẹ hoặc thay. Răng cuộn bị chảy, biến dạng do nhiệt thì phải thay dây.
Có nên thay khoá cho áo khoác cũ rẻ tiền không?
Tuỳ món áo còn tốt đến đâu. Nếu vải chính, lót và đường may còn chắc, thay khoá giúp áo dùng thêm nhiều năm. Nếu áo đã sờn, bạc, bong lớp chống thấm, tiền thay khoá có thể không đáng so với giá trị còn lại.