Nguyên tắc an toàn khi trả tiền cho thợ sửa nhà là tiền đi sau việc, hoặc cùng lắm đi ngang với việc: tạm ứng vừa đủ cho vật tư và công ngày đầu, trả tiếp theo phần việc đã thấy tận mắt, phần cuối trả sau khi nghiệm thu, và có thể giữ lại một phần nhỏ cho đến khi hết thời gian thử. Bạn không bao giờ nên ở trong tình trạng đã trả nhiều hơn giá trị phần việc đã làm.
Tạm ứng không phải là dấu hiệu thiếu tin tưởng hay thợ kém. Thợ tự do thường không có vốn để ứng trước vật tư cho mọi khách, nên đề nghị tạm ứng là bình thường. Câu hỏi là ứng bao nhiêu, cho cái gì, vào lúc nào. Bài này đưa ra các mô hình chia mốc cho từng kiểu việc, cách ghi nhận mỗi lần chuyển tiền, và cách xử lý khi thợ đòi ứng thêm.
Vì sao cách chia mốc quan trọng hơn con số tổng
Hai người cùng thuê một việc với cùng tổng tiền có thể có rủi ro rất khác nhau chỉ vì cách trả. Người trả phần lớn ngay khi thợ nhận việc mất gần hết sức ép nếu việc dở dang hoặc làm ẩu; người trả theo phần đã xong luôn có trong tay khoản tiền tương ứng phần việc chưa làm, nên có thể dừng lại mà không thiệt.
Ở chiều ngược lại, chia mốc quá ngặt cũng có cái giá. Thợ phải tự bỏ tiền mua vật tư, làm xong cả việc mới được trả, sẽ có xu hướng ưu tiên khách khác, mua vật tư rẻ hơn, hoặc từ chối nhận việc. Chia mốc tốt là chia sao cho không bên nào phải ôm rủi ro lớn hơn phần mình kiểm soát: bạn không trả trước cho việc chưa làm, thợ không phải bỏ vốn quá sức.
Cách nghĩ đơn giản là hình dung việc dừng lại ở bất kỳ thời điểm nào. Nếu dừng hôm nay, số tiền bạn đã trả có tương xứng với vật tư đã mua và phần việc đã xong không? Nếu câu trả lời luôn là có, cách chia mốc của bạn đang an toàn.
Mô hình chia mốc theo từng kiểu việc
Các mô hình dưới đây là gợi ý theo kiểu việc, không phải quy định. Tỷ lệ cụ thể do hai bên thoả thuận theo giá trị vật tư và độ dài công việc.
| Kiểu việc | Cách trả gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Việc trong một buổi, vật tư ít | Trả một lần khi xong, sau khi kiểm tra | Rủi ro thấp cho cả hai, không cần ứng |
| Việc một vài buổi, vật tư do thợ mua | Ứng phần vật tư khi thợ mang đến; công trả khi xong | Thợ không phải bỏ vốn, bạn thấy vật tư tận mắt |
| Việc vài buổi, vật tư bạn tự mua | Không ứng hoặc ứng ít; trả công khi xong hoặc theo buổi | Thợ không có chi phí vật tư cần bù |
| Việc kéo dài nhiều ngày, nhiều hạng mục | Ứng vật tư đợt đầu; trả theo từng hạng mục nghiệm thu; giữ lại một phần cuối | Tiền luôn đi theo phần việc đã xong |
| Việc cần đặt làm riêng (tủ, cửa, kính theo kích thước) | Đặt cọc khi chốt kích thước; phần còn lại khi lắp xong | Đồ đặt riêng khó bán lại, thợ cần bảo đảm |
Với đồ đặt làm riêng, đặt cọc là hợp lý vì thợ chịu rủi ro nếu bạn đổi ý. Khi đó nên ghi rõ kích thước, quy cách đã chốt và thời hạn giao, để khoản cọc gắn với một sản phẩm cụ thể.
Tạm ứng cho vật tư: kiểm sao cho gọn
Ứng theo danh sách, không ứng theo con số tròn. Đề nghị thợ liệt kê vật tư cần mua đợt đầu, số lượng và giá dự kiến. Bạn ứng theo danh sách đó, không ứng một khoản tròn "để anh mua đồ".
Xem vật tư khi về tới nhà. Vật tư đến nơi thì đối chiếu với danh sách: đủ số lượng không, đúng loại không. Chụp ảnh vật tư còn nguyên bao bì trước khi dùng.
Xin hoá đơn hoặc ảnh phiếu mua hàng. Không phải cửa hàng nào cũng xuất hoá đơn, nhưng phiếu bán lẻ hoặc tin nhắn xác nhận của cửa hàng cũng giúp bạn đối chiếu. Thợ làm lâu với một cửa hàng thường dễ xin.
Thoả thuận vật tư thừa. Vật tư thừa còn nguyên có trả lại cửa hàng được không, ai hưởng phần trả lại, hay để lại nhà bạn dùng dặm sau này. Sơn, keo ron, gạch dư một ít nên giữ lại để sửa dặm cùng màu.
Cân nhắc tự mua vật tư chính. Với vật tư giá trị lớn như thiết bị vệ sinh, tấm ốp, sơn số lượng nhiều, bạn có thể đi cùng thợ hoặc tự mua theo danh sách thợ đưa. Khi đó tạm ứng chỉ còn cho vật tư phụ.
Ghi nhận mỗi lần chuyển tiền
Tiền trả cho thợ thường rải rác qua nhiều lần, nhiều hình thức. Đến lúc tính tổng, cả hai bên hay nhớ khác nhau. Một thói quen ghi nhận đơn giản:
- Ưu tiên chuyển khoản vào tài khoản đứng tên người nhận việc, nội dung ghi ngắn gọn khoản gì, ví dụ "ung vat tu dot 1 son phong ngu".
- Nếu trả tiền mặt, nhắn cho thợ ngay sau khi đưa: "Em vừa gửi anh tiền ứng vật tư đợt một như mình thống nhất", đợi thợ xác nhận.
- Giữ một bảng nhỏ trong ghi chú điện thoại: ngày, số tiền, khoản gì, hình thức trả, đã xác nhận chưa.
- Mỗi khi trả theo mốc, ghi kèm phần việc tương ứng đã xong: "trả công hạng mục kẻ ron sàn, đã kiểm".
- Khi thanh toán lần cuối, gửi thợ bảng tổng hợp các lần đã trả để hai bên chốt số còn lại.
Không nên chuyển tiền vào tài khoản của người thứ ba theo yêu cầu bất ngờ, ví dụ "chuyển thẳng cho cửa hàng giúp anh", mà không xác nhận lại trực tiếp với thợ và cửa hàng. Đây cũng là cách các cuộc gọi, tin nhắn mạo danh hay dùng để lừa chuyển tiền.
Giữ lại một phần sau khi xong: khi nào hợp lý
Với những hạng mục mà lỗi chỉ lộ ra sau một thời gian, như ron gạch, silicone, sơn ngoài trời, sàn lát đè, nhiều chủ nhà thoả thuận giữ lại một phần nhỏ tiền công đến khi hết một thời gian thử. Đây là cách làm phổ biến ở các công trình lớn hơn, và áp dụng được cho việc nhỏ nếu hai bên đồng ý từ đầu.
Điều kiện để giữ lại công bằng: tỷ lệ nhỏ so với tổng, thời gian thử hợp lý với loại việc, và ghi rõ hết hạn đó không có lỗi thì trả ngay, có lỗi thì thợ sửa xong mới trả. Không nên giữ lại mà không thông báo trước, hoặc kéo dài thời gian thử mãi vì những lý do không liên quan. Làm vậy mất uy tín với thợ, và lần sau khó tìm được người tốt.
Với việc trong một buổi mà kết quả thấy ngay, như thay vòi, lắp gương, không cần giữ lại. Kiểm tra kỹ tại chỗ rồi trả đủ là cách sòng phẳng nhất.
Ví dụ giả định: chia mốc cho việc sơn lại căn hộ trong năm ngày
Ví dụ giả định sau không nêu số tiền, chỉ để thấy tiền đi theo việc ra sao. Một gia đình thuê thợ sơn lại toàn bộ tường trong căn hộ hai phòng ngủ, gồm bả dặm chỗ bong, sơn lót và hai lớp phủ. Thợ mua vật tư, làm trong khoảng năm ngày. Hai bên thống nhất các mốc:
- Ngày đầu: thợ gửi danh sách vật tư đợt một gồm bột bả, sơn lót, giấy nhám, băng keo, bạt che. Vật tư về tới nhà, chủ nhà kiểm, chụp ảnh rồi chuyển tiền đúng phần vật tư này. Chưa trả công.
- Ngày thứ hai: thợ che chắn, cạo chỗ bong, bả dặm, chà nhám. Cuối ngày chủ nhà xem tường bằng đèn pin chiếu xiên để thấy chỗ lồi lõm, đề nghị bả lại vài chỗ. Chưa trả thêm.
- Ngày thứ ba: sơn lót xong, thợ báo cần sơn phủ cho đợt hai. Chủ nhà ứng tiền sơn phủ theo danh sách, cùng một phần công tương ứng phần việc chuẩn bị và lót đã thấy tận mắt.
- Ngày thứ tư và năm: sơn hai lớp phủ, gỡ băng keo, lắp lại nắp ổ điện, dọn dẹp.
- Nghiệm thu: chủ nhà đi kiểm từng phòng ban ngày, đánh dấu chỗ lem, chỗ hở sơn để thợ dặm. Dặm xong, trả phần công còn lại, chỉ giữ lại một phần nhỏ đã thoả thuận cho mảng tường hướng nắng đến hết thời gian thử.
- Hết thời gian thử: tường không phồng, không bong, chủ nhà trả nốt phần giữ lại và nhắn xác nhận đã thanh toán đủ.
Ở mọi thời điểm trong ví dụ, số tiền chủ nhà đã trả không vượt quá giá trị vật tư đã có mặt cộng phần việc đã xong. Thợ cũng không phải bỏ vốn mua sơn trước. Đó là điểm cân bằng mà cách chia mốc nên nhắm tới, dù tỷ lệ cụ thể mỗi nhà một khác.
Khi thợ đòi ứng thêm giữa chừng
Hỏi ứng cho việc gì. Đề nghị ứng thêm có thể hoàn toàn hợp lý: vật tư đợt hai, phát sinh đã thống nhất. Hỏi danh sách cụ thể như lần đầu.
Đối chiếu với phần việc đã xong. Cộng số đã trả và so với giá trị phần việc đã hoàn thành cộng vật tư đã có mặt. Nếu đã trả vượt, đề nghị thợ hoàn thành thêm phần việc trước.
Cảnh giác với lý do cá nhân dồn dập. Thợ cũng có lúc cần tiền gấp, và bạn có thể giúp nếu muốn. Nhưng khi đề nghị ứng thêm lặp lại nhiều lần với lý do không liên quan tới việc, trong khi tiến độ chậm, đó là tín hiệu nên dừng lại tính toán.
Đừng để tiền đi trước quá xa. Nếu đồng ý ứng thêm vì lý do riêng của thợ, hãy ghi rõ đó là khoản ứng trước công, trừ vào lần thanh toán sau, và cân nhắc mức bạn chấp nhận được nếu việc không hoàn thành.
Thợ nghỉ ngang sau khi nhận tiền. Liên lạc, nhắn tin ghi lại số đã trả và phần việc còn dở, đề nghị thợ quay lại hoặc hoàn phần chênh. Chụp ảnh hiện trạng trước khi gọi thợ khác làm tiếp. Bước xử lý tiếp theo xem bài về thợ làm sai, bỏ dở.
Câu hỏi thường gặp
Thợ đòi đặt cọc ngay khi mới báo giá có nên đưa không?
Với việc sửa thông thường, chưa có vật tư đặt riêng, không có lý do phải đặt cọc ngay khi vừa báo giá. Bạn có thể hẹn ứng phần vật tư khi thợ bắt đầu làm hoặc mang vật tư tới. Đồ đặt làm theo kích thước riêng thì đặt cọc khi đã chốt kích thước là hợp lý.
Có nên trả tiền theo ngày cho thợ không?
Trả theo ngày hợp lý khi thoả thuận tính công theo ngày, thường cho việc khó lường trước. Khi đó cần ghi rõ giờ làm một ngày, người làm, và cuối mỗi ngày xem phần việc đã xong. Với việc khoán theo hạng mục, trả theo mốc hạng mục sẽ gắn tiền với kết quả tốt hơn.
Thợ đòi trả bằng tiền mặt, không chuyển khoản thì sao?
Nhiều thợ quen nhận tiền mặt, điều đó không có gì sai. Bạn chỉ cần ghi nhận lại bằng tin nhắn sau mỗi lần đưa và đợi thợ xác nhận. Nếu số tiền lớn, có thể đề nghị chuyển khoản để cả hai bên có bản ghi rõ ràng, hoặc đưa tiền mặt khi có người thứ ba chứng kiến.
Đã trả đủ tiền mà thợ chưa làm xong phần nhỏ cuối thì làm gì?
Nhắn cho thợ liệt kê cụ thể phần còn thiếu kèm ảnh và hẹn ngày quay lại. Thợ làm ăn tử tế thường quay lại hoàn thiện. Kinh nghiệm cho lần sau là giữ lại một phần nhỏ tới khi kiểm tra xong mọi hạng mục, kể cả phần lặt vặt như lắp lại nắp ổ điện, dọn dẹp.
Ứng tiền vật tư rồi thợ mua vật tư khác loại thì sao?
Đối chiếu vật tư với danh sách đã thống nhất ngay khi mang về. Nếu khác loại, đề nghị đổi lại trước khi thi công, hoặc thống nhất lại giá nếu bạn chấp nhận loại thay thế. Đừng để thợ dùng xong rồi mới phát hiện, vì lúc đó rất khó tháo ra làm lại.
Có nên viết giấy biên nhận khi đưa tiền tạm ứng không?
Với khoản tạm ứng đáng kể bằng tiền mặt, nên có vài dòng biên nhận ghi ngày, số tiền, khoản gì và chữ ký người nhận, hoặc tin nhắn xác nhận tương đương. Chuyển khoản có nội dung rõ ràng thì bản thân giao dịch ngân hàng đã là bản ghi, không cần viết thêm.