Việc sửa nhà nên tự làm khi rủi ro thấp, làm hỏng thì sửa lại được, dụng cụ không đắt và bạn có thời gian. Việc nên thuê thợ là những việc đụng tới điện, gas, nước áp lực, làm trên cao, hoặc làm hỏng thì tốn gấp mấy lần so với thuê ngay từ đầu. Giữa hai đầu đó là một vùng xám rộng, nơi câu trả lời phụ thuộc vào tay nghề, dụng cụ sẵn có và mức chịu đựng rủi ro của từng nhà.
Bài này đưa ra bốn câu hỏi để bạn tự phân loại một việc cụ thể, kèm bảng xếp các việc sửa nhỏ hay gặp trong nhà phố và căn hộ vào ba nhóm: tự làm thoải mái, tự làm có điều kiện, nên thuê ngay. Mục tiêu không phải là tiết kiệm bằng mọi giá, mà là không tốn tiền hai lần cho cùng một việc.
Bốn câu hỏi trước khi cầm dụng cụ
Làm sai thì có ai bị thương không? Đây là câu hỏi loại trừ đầu tiên. Đấu nối dây điện, đổi ổ cắm khi không chắc đã ngắt đúng mạch, tháo van gas, leo thang lên mái tôn, đục tường có thể dính ống ngầm: chỉ cần một khả năng gây thương tích hoặc cháy nổ là việc đó chuyển sang nhóm thuê thợ có chuyên môn, bất kể bạn xem bao nhiêu video hướng dẫn.
Làm hỏng thì hậu quả lan tới đâu? Dán lại một miếng decal hỏng chỉ mất miếng decal. Siết sai ren một ống cấp nước dưới chậu rửa có thể ngập nước cả bếp lúc nửa đêm, thấm xuống nhà dưới ở chung cư. Việc có hậu quả lan rộng, khó phát hiện ngay, nên để người làm hằng ngày xử lý.
Bạn có đủ dụng cụ, hay phải mua mới cả bộ? Một số việc cần dụng cụ chuyên dụng mà bạn chỉ dùng một lần: máy cắt gạch, máy khoan bê tông công suất lớn, súng bắn keo silicone loại tốt. Tiền mua dụng cụ cộng thời gian học dùng có khi đã ngang tiền công thợ, chưa kể dụng cụ rẻ làm ra sản phẩm kém.
Thời gian thật của bạn đáng bao nhiêu? Thợ làm một việc trong hai giờ, người mới thường mất cả ngày, gồm cả đi mua vật tư hai ba lần vì thiếu. Nếu việc đó chiếm trọn ngày nghỉ duy nhất trong tuần, hoặc nhà đang có trẻ nhỏ cần trông, tự làm có thể là lựa chọn đắt nhất.
Kết quả có cần đẹp đến mức nào? Tủ trong kho, tường phòng giặt chấp nhận được vài vệt lăn. Mặt tiền quán, tường phòng khách nhìn hằng ngày thì sai một chút cũng thấy. Độ khó tăng nhanh khi yêu cầu thẩm mỹ cao, nhất là với ốp lát, sơn màu đậm, kẻ ron và bất cứ đường thẳng dài nào.
Bảng phân loại các việc sửa nhỏ hay gặp
Phân loại dưới đây áp cho người không có nghề, có bộ dụng cụ cơ bản và chịu đọc kỹ hướng dẫn. Người đã quen tay có thể dịch một số việc sang cột bên trái.
| Việc | Nhóm | Lý do chính |
|---|---|---|
| Thay bóng đèn, thay ruột vòi lavabo, siết lại bản lề, thay tay nắm tủ | Tự làm thoải mái | Rủi ro thấp, làm sai tháo ra làm lại được |
| Sơn lại tường thấp, dán decal tủ, kẻ lại ron gạch nhỏ | Tự làm thoải mái | Hỏng thì chỉ tốn vật liệu và công sức của chính bạn |
| Thay vòi sen, thay xi phông chậu rửa, thông phễu thu sàn | Tự làm có điều kiện | Phải khoá đúng van, có băng tan, kiểm rò sau vài giờ |
| Lắp kệ treo tường, khoan treo tủ bếp trên | Tự làm có điều kiện | Cần biết tường gạch đặc hay rỗng, tránh đường ống và dây điện âm |
| Thay ổ cắm, công tắc, lắp đèn mới, thêm đường dây | Nên thuê thợ điện | Nguy cơ giật, chập cháy; cần đo kiểm và biết chịu tải |
| Bất cứ việc gì đụng ống gas, van gas, bếp gas âm | Nên thuê thợ có chuyên môn | Rò gas không ngửi kịp là nguy cơ cháy nổ |
| Sửa máy nước nóng, bình nóng lạnh, bơm nước | Nên thuê thợ | Vừa điện vừa nước áp lực, lắp sai mất an toàn |
| Làm trên mái, ban công tầng cao, mặt tiền | Nên thuê thợ có trang bị | Cần dây an toàn, giàn giáo; ngã cao là tai nạn nặng |
Cột "tự làm có điều kiện" là chỗ người mới hay ước lượng sai. Điều kiện ở đây cụ thể: bạn biết van khoá tổng nằm đâu, có dụng cụ đúng cỡ, và có thể bỏ dở giữa chừng mà nhà vẫn sinh hoạt được nếu phải chờ thợ đến cứu.
Vùng xám: những việc tưởng dễ mà hay hỏng
Có một nhóm việc nhìn video thì thấy đơn giản, nhưng người mới làm thường hỏng ở chi tiết nhỏ. Lắp kệ nặng lên tường là ví dụ điển hình: cùng một con tắc kê nhựa, bắt vào tường gạch đặc thì chắc, bắt vào tường gạch lỗ hoặc vách thạch cao thì kệ đầy sách sẽ trĩu xuống sau vài tuần. Thợ quen tay chỉ cần gõ thử là biết loại tường, còn người mới thường chỉ phát hiện khi kệ đã rơi.
Bắn silicone quanh bồn rửa, khe bồn tắm cũng thế. Đường keo đẹp đòi hỏi bề mặt khô tuyệt đối, cắt đầu tuýp đúng góc, bơm đều tay và miết một lượt. Làm lại lần hai thì phải cạo sạch lớp cũ, việc tốn công hơn cả lần đầu. Ốp vài viên gạch thay viên vỡ cũng hay lệch mặt, lệch ron so với gạch xung quanh.
Cách xử lý vùng xám hợp lý là làm thử ở chỗ khuất trước: một đoạn keo trong gầm tủ, một mảng sơn sau cánh cửa, một con vít ở góc ít nhìn thấy. Kết quả chỗ thử chấp nhận được thì làm tiếp; không được thì gọi thợ, và lúc đó bạn đã hiểu việc đủ để trao đổi với thợ cho rõ.
Lằn ranh an toàn không nên vượt
Có vài việc người không có chuyên môn không nên tự làm dù đã từng thấy người khác làm. Đây không phải lời khuyên dè dặt cho có, mà là chỗ tai nạn trong nhà thường xảy ra:
- Đấu nối điện. Kể cả khi đã ngắt cầu dao, nhà cũ có thể đi dây lộn mạch, cầu dao tổng không cắt hết. Thợ điện có bút thử, đồng hồ đo và biết kiểm lại trước khi chạm vào lõi dây.
- Ống và van gas. Không tự tháo, nối, kéo dài ống dẫn gas, không tự di dời bình gas vào tủ kín. Ngửi thấy mùi gas thì khoá van, mở cửa, không bật tắt bất cứ công tắc điện nào và gọi người có chuyên môn.
- Làm việc trên cao. Thang gấp đứng trên sàn gạch trơn, trên bậc cầu thang hay trên ban công không lan can là cảnh rất dễ ngã. Việc cần đứng quá bậc thứ ba của thang chữ A nên có người giữ thang hoặc để thợ có giàn.
- Đục, khoan sâu vào tường và sàn. Đường điện, ống nước âm thường không có bản vẽ ở nhà cũ. Khoan trúng ống nước là ngập, trúng dây điện là nguy hiểm.
- Cạo, chà sơn rất cũ trên diện rộng. Ở nhà xây đã lâu, lớp sơn cũ có thể chứa chì; bụi chà nhám phát tán khắp nhà, đặc biệt nguy hại cho trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.
Trong mọi việc có đụng tới ổ cắm, công tắc, đèn, nguyên tắc tối thiểu là ngắt cầu dao khu vực trước và dán băng keo lên cầu dao để không ai trong nhà vô tình bật lại.
So sánh chi phí thật: không chỉ là tiền công
Khi so tự làm với thuê thợ, người ta hay chỉ đặt tiền công thợ lên bàn cân với số không. Thực tế có nhiều khoản ẩn ở cả hai phía:
| Khoản | Tự làm | Thuê thợ |
|---|---|---|
| Dụng cụ | Mua hoặc thuê, nhiều món chỉ dùng một lần | Thợ mang theo, đã tính vào công |
| Vật tư hao hụt | Người mới thường hao nhiều hơn, mua thiếu phải đi lại | Thợ ước lượng sát hơn, nhưng cần kiểm số lượng |
| Thời gian | Gấp nhiều lần thợ, chiếm ngày nghỉ | Chỉ mất thời gian trao đổi và giám sát |
| Rủi ro làm hỏng | Bạn chịu toàn bộ, có khi phải thuê thợ làm lại | Có thể yêu cầu thợ sửa nếu đã thoả thuận bảo hành |
| Chất lượng hoàn thiện | Phụ thuộc tay nghề, lần đầu thường chưa đẹp | Phụ thuộc người thợ bạn chọn |
Giá công thợ thay đổi theo khối lượng, độ khó, độ cao, vị trí nhà có dễ chở vật tư không, mùa cao điểm trước Tết hay ngày thường. Vì thế cách so hợp lý là hỏi giá cho đúng hạng mục cụ thể rồi đặt cạnh tổng chi phí tự làm, gồm cả dụng cụ và số giờ bạn bỏ ra.
Cách kết hợp: tự làm phần dễ, thuê thợ phần khó
Nhiều nhà chọn lối đi giữa và thường hiệu quả nhất: thuê thợ cho phần cần nghề, tự làm phần chuẩn bị và hoàn thiện. Ví dụ giả định: làm mới một phòng ngủ cũ, bạn tự dọn đồ, cạo giấy dán tường cũ, che chắn sàn; thợ điện đến dời ổ cắm và thay đèn trong một buổi; sau đó bạn tự sơn tường và lắp rèm. Tiền công thợ chỉ còn cho phần việc thực sự cần chuyên môn.
Cách này cần sắp thứ tự cho đúng. Việc bẩn và việc kỹ thuật làm trước, việc hoàn thiện làm sau: điện, nước, đục khoan xong mới sơn; sơn xong mới lắp đèn trang trí, treo tranh. Làm ngược sẽ phải sơn dặm lại những chỗ thợ khoan đục.
Khi tự làm một phần, bạn cũng nên nói rõ với thợ phần nào bạn đã làm để họ không phải chịu trách nhiệm cho phần đó, và ngược lại. Ranh giới rõ từ đầu giúp tránh chuyện đổ lỗi qua lại khi có chỗ hỏng sau này.
Nếu quyết định tự làm: chuẩn bị gì để không bỏ dở
Phần lớn việc tự làm hỏng không phải vì khó, mà vì bắt đầu khi chưa đủ đồ, chưa rõ thứ tự. Một trình tự chuẩn bị gọn:
- Chụp ảnh hiện trạng trước khi tháo bất cứ thứ gì: chiều ống nối, thứ tự vòng đệm, vị trí dây. Ảnh này cứu bạn khi lắp lại hoặc khi phải gọi thợ giữa chừng.
- Xác định van nước tổng, van khoá từng thiết bị và cầu dao từng khu vực trước khi cần đến. Đang rò nước mới đi tìm van là lúc mọi thứ rối nhất.
- Mang linh kiện cũ ra cửa hàng để mua đúng cỡ ren, đúng kích thước. Mua theo trí nhớ là lý do phổ biến nhất của việc phải đi mua hai ba lần.
- Chọn thời điểm có thể gọi được thợ nếu kẹt: sáng ngày thường tốt hơn tối Chủ nhật, nhất là với việc dính tới nước.
- Đặt giới hạn cho chính mình: nếu sau một khoảng thời gian định trước mà chưa xong, hoặc gặp điều không có trong hướng dẫn, thì dừng, lắp tạm lại cho an toàn và gọi thợ.
Giới hạn thời gian nghe có vẻ thừa, nhưng nó ngăn kiểu "cố thêm chút nữa" khiến một con ốc kẹt trở thành một đoạn ống gãy. Người thợ đến sau sẽ cảm ơn bạn vì đã dừng đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Xem video hướng dẫn kỹ rồi thì có nên tự thay ổ cắm không?
Nếu bạn không có bút thử điện, không chắc cầu dao nào cắt đúng mạch và chưa từng làm dưới sự hướng dẫn của người có nghề thì không nên. Video không cho bạn biết nhà bạn đi dây thế nào. Rủi ro giật và chập cháy lớn hơn nhiều so với tiền công một lần gọi thợ điện.
Nhà thuê có được tự sửa những việc nhỏ không?
Việc rất nhỏ như thay bóng đèn, siết bản lề thường không cần hỏi. Việc khoan tường, thay thiết bị, đổi màu sơn nên hỏi chủ nhà trước và giữ lại tin nhắn đồng ý, vì hợp đồng thuê thường yêu cầu trả nhà đúng hiện trạng. Thiết bị hỏng do hao mòn thường là phần chủ nhà lo, cần đối chiếu hợp đồng.
Làm sao biết tường nhà là gạch đặc hay gạch rỗng trước khi khoan?
Gõ nhẹ bằng cán tua vít: tiếng đanh, chắc thường là gạch đặc hoặc bê tông; tiếng bộp, vang thường là gạch lỗ hoặc vách nhẹ. Khi khoan thử bằng mũi nhỏ, bột ra đỏ đều và lực khoan đều thường là gạch; đột ngột nhẹ tay là khoan vào lỗ rỗng. Mỗi loại cần tắc kê khác nhau.
Tự làm hỏng rồi mới gọi thợ thì có bị tính đắt hơn không?
Thường là có, vì thợ phải tháo phần làm dở, xử lý hậu quả rồi mới làm lại từ đầu. Bạn nên nói thật với thợ những gì đã làm và vật liệu đã dùng; giấu đi khiến thợ chẩn đoán sai và tốn thêm thời gian cho cả hai bên.
Có nên mua bộ dụng cụ đầy đủ ngay từ đầu không?
Không cần. Một bộ cơ bản gồm tua vít các cỡ, kìm, thước, búa nhỏ, dao rọc, băng keo và một máy khoan pin đã đủ cho phần lớn việc tự làm thoải mái. Dụng cụ chuyên dụng chỉ nên mua khi bạn chắc sẽ dùng lại nhiều lần; còn lại có thể mượn hoặc thuê theo ngày.
Người lớn tuổi sống một mình nên tự làm những việc gì?
Nên giới hạn ở việc đứng trên mặt sàn, không cần leo thang và không đụng điện, gas: siết vít, thay ruột vòi, lau chùi. Thay bóng đèn trên trần, treo rèm cao nên nhờ người thân hoặc thợ, vì ngã từ thang là tai nạn hay gặp và để lại hậu quả nặng ở người cao tuổi.