Một dự án làm mới nhà suôn sẻ thường có bốn bước chuẩn bị trước khi mua thùng sơn đầu tiên: khảo sát và ghi lại hiện trạng, chọn và xếp thứ tự hạng mục theo nguyên tắc từ trên xuống dưới, từ bẩn đến sạch, lập lịch có tính thời gian chờ khô, và dự trù chi phí có một khoản dự phòng cho những thứ chỉ lộ ra khi đã bắt tay vào làm.
Bỏ qua phần này, người tự làm thường gặp đúng những chuyện quen thuộc: sơn tường xong mới chà trần làm bụi bám đầy tường mới; lát sàn xong mới sơn, sơn nhỏ giọt lên sàn; hết ngân sách khi mới làm được nửa nhà. Bài này đưa ra một khung kế hoạch đơn giản, áp dụng được cho việc làm mới một phòng hay cả căn nhà. Các con số trong bài đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Khảo sát hiện trạng trước khi chọn việc
Đi một vòng quanh nhà với sổ tay, thước và điện thoại. Mục tiêu là biết rõ mình đang có gì trước khi nghĩ đến mình muốn gì:
- Chụp ảnh từng phòng từ bốn góc, chụp cận những chỗ hỏng: tường bong, gạch mẻ, cánh tủ xệ, ron đen. Ảnh này vừa giúp lập kế hoạch vừa để so sánh sau khi làm.
- Đo kích thước các mặt cần làm: chiều dài, chiều cao tường, diện tích sàn, số cánh cửa, số cánh tủ. Ghi ngay vào sổ theo từng phòng.
- Tách riêng những dấu hiệu không thuộc phạm vi làm mới bề mặt: vết thấm loang lớn, nứt chạy dài, sàn lún, ổ điện nóng, aptomat hay nhảy. Những việc đó phải được thợ có chuyên môn xử lý trước; sơn đè lên chỉ che đi vài tháng.
- Ghi lại những thứ đang dùng tốt và không cần động vào. Danh sách này giúp bạn kiềm chế việc "tiện thì làm luôn" làm phình dự án.
- Nếu là nhà thuê, đọc lại hợp đồng phần sửa chữa, hoàn trạng, và ghi những hạng mục cần hỏi ý chủ nhà.
Sau vòng khảo sát, bạn thường có một danh sách dài hơn dự kiến. Đó là chuyện bình thường; bước tiếp theo là chọn lọc.
Chọn hạng mục: việc cần, việc nên và việc thích
Không phải mọi hạng mục đều quan trọng như nhau. Chia danh sách thành ba nhóm giúp bạn biết cắt chỗ nào khi ngân sách hay thời gian không đủ.
| Nhóm | Đặc điểm | Ví dụ giả định | Khi thiếu tiền |
|---|---|---|---|
| Việc cần | Ảnh hưởng an toàn, vệ sinh, hoặc để lâu sẽ hỏng thêm | Thay bản lề tủ bếp sắp rơi, kẻ lại ron nhà tắm, chống trơn sàn | Giữ lại, làm trước |
| Việc nên | Cải thiện rõ việc sử dụng hằng ngày | Sơn lại phòng khách xuống cấp, thay tay nắm cửa, thêm kệ | Làm một phần hoặc làm đợt sau |
| Việc thích | Chủ yếu đổi diện mạo, không cấp bách | Đổi màu tủ bếp đang còn tốt, ốp tường trang trí | Hoãn hoặc tìm phương án rẻ hơn |
Nhóm "việc cần" có thể không đẹp mắt nhất nhưng là nhóm đáng tiền nhất. Một cánh tủ bếp rơi vào người hay một cú trượt chân trong nhà tắm đáng sợ hơn nhiều so với bức tường màu chưa ưng ý.
Xếp thứ tự hạng mục: từ trên xuống, từ bẩn đến sạch
Thứ tự đúng giúp việc làm sau không phá hỏng việc làm trước. Với hầu hết dự án làm mới trong nhà, trình tự thường là:
- Việc kỹ thuật do thợ làm trước tiên: sửa chỗ rò, điện nước cần thay, vá chỗ hỏng kết cấu nếu có.
- Việc phá dỡ và tạo bụi nhiều: tháo đồ cũ, cạo sơn bong, đục gạch hỏng, chà bột bả.
- Trần trước, tường sau: bả, sơn trần trước vì sơn và bụi rơi xuống tường.
- Tường, cửa, khung cửa: bả dặm, sơn lót, sơn phủ.
- Tủ, đồ gỗ cố định: sơn lại, dán phim, thay cánh, thay tay nắm.
- Sàn sau cùng: lát đè, đánh bóng, phủ bảo vệ khi các việc trên cao đã xong, để sàn mới không hứng sơn và bụi.
- Lắp đặt hoàn thiện: len chân tường, nẹp, rèm, đèn trang trí, thiết bị.
- Vệ sinh tổng và kiểm tra lại.
Ngoại lệ có thể có. Ví dụ giả định: bạn chỉ lát sàn nhựa đè lên gạch cũ mà không sơn tường thì sàn là việc duy nhất; hoặc tường đã sơn xong lâu rồi mới quyết định làm sàn thì nhớ che chắn chân tường kỹ khi cắt ván sàn.
Lập lịch: tính cả thời gian chờ, không chỉ thời gian làm
Người mới hay ước lượng thời gian bằng cách cộng giờ làm tay: lăn một phòng mất ba tiếng, vậy sơn bốn phòng là hai ngày. Thực tế, phần lớn lịch bị chiếm bởi thời gian chờ: chờ bột bả khô mới chà được, chờ sơn lót khô mới sơn phủ, chờ lớp phủ đầu khô mới lăn lớp hai, chờ keo ron đông cứng mới dùng nhà tắm. Thời gian này ghi trên bao bì từng vật liệu và dài hơn khi trời ẩm.
Cách lập lịch thực tế là chia việc thành từng bước có thời gian chờ, rồi xếp xen kẽ giữa các phòng. Ví dụ giả định: sáng thứ Bảy bả dặm phòng ngủ, trong lúc chờ khô thì tháo cánh tủ bếp, làm sạch dầu mỡ; chiều chà phòng ngủ và lót; Chủ nhật sơn phủ phòng ngủ lớp một, trong lúc chờ thì sơn cánh tủ lớp lót. Cứ thế, không phút nào phải ngồi chờ, nhưng cũng không có lớp nào bị sơn khi lớp dưới chưa khô.
Nhớ cộng thêm những khoảng trống không ai muốn tính: đi mua thiếu vật liệu, chờ thợ đến làm phần kỹ thuật, ngày mưa không mở cửa được, ngày mệt không làm nổi. Một dự án dự tính hai cuối tuần, lập lịch ba cuối tuần là vừa phải. Nếu nhà đang ở, xếp lịch sao cho luôn còn ít nhất một phòng ngủ, một nhà tắm và chỗ nấu ăn dùng được.
Dự trù chi phí: đếm theo hạng mục và có dự phòng
Dự trù chi phí bắt đầu từ danh sách hạng mục và số đo đã có. Với mỗi hạng mục, liệt kê vật liệu chính (sơn, bột bả, phim dán, ván sàn), vật tư phụ (giấy nhám, băng keo, nẹp, vít), dụng cụ cần mua hoặc thuê, và công thợ nếu có phần thuê. Giá cụ thể thay đổi theo thời điểm, khu vực và loại vật liệu, nên cách tốt nhất là hỏi giá thực tế ở hai ba nơi cho đúng loại bạn định dùng, ghi lại kèm ngày hỏi.
Các yếu tố làm chi phí đổi nhiều nhất thường là: chọn dòng vật liệu phổ thông hay cao cấp; hiện trạng bề mặt (tường bong nhiều phải cạo, bả toàn bộ tốn hơn hẳn chỉ sơn đè); phần việc tự làm và phần thuê thợ; số dụng cụ phải mua mới; và chi phí dọn dẹp, chở xà bần thường bị quên. Ghi tất cả vào một bảng theo hạng mục, đừng chỉ ghi tổng.
Cuối cùng, cộng thêm một khoản dự phòng. Nhà cũ gần như luôn có điều bất ngờ: bóc lớp giấy dán tường thấy lớp vữa bong, tháo cánh tủ thấy thùng tủ mục một góc, mua sơn xong thấy màu lên tường khác mẫu. Nhiều người làm nghề khuyên để dành một phần đáng kể so với tổng dự trù cho những chuyện này; tỷ lệ cụ thể tuỳ tuổi nhà và mức độ bạn đã khảo sát kỹ. Nếu không dùng tới, đó là khoản tiết kiệm; nếu dùng, dự án không phải dừng giữa chừng.
Những chỗ kế hoạch hay vỡ và cách giữ
Phình phạm vi. Đang sơn phòng khách thấy cửa cũ, lại làm cửa; làm cửa thấy tay nắm cũ, lại thay tay nắm. Mỗi việc nhỏ hợp lý, nhưng cộng lại thành dự án gấp đôi. Giữ danh sách hạng mục đã chốt; việc mới phát sinh ghi vào danh sách đợt sau, trừ khi thuộc nhóm "việc cần".
Mua vật liệu theo cảm hứng. Ra cửa hàng mới chọn màu, chọn loại thì dễ mua thứ đẹp nhưng không hợp bề mặt, hoặc mua thiếu, mua thừa. Chốt loại vật liệu và số lượng ở nhà trước, mang danh sách đi mua.
Không thử trước. Sơn thử một mảng nhỏ, dán thử một tấm phim ở chỗ khuất, lát thử vài tấm sàn trước khi làm cả diện tích. Một buổi thử có thể tránh được việc làm lại cả phòng.
Không có điểm dừng an toàn. Chia dự án thành các phần có thể dừng lại mà nhà vẫn sử dụng được: xong hẳn phòng ngủ rồi mới sang bếp, thay vì bóc tung cả nhà cùng lúc. Khi phải dừng vì hết tiền, hết thời gian, bạn vẫn có những phần đã hoàn chỉnh.
Quên chi phí an toàn. Kính, khẩu trang, găng, thang tốt, bạt che chắn là một phần của dự án chứ không phải khoản thêm. Cắt bớt chúng để tiết kiệm là cắt sai chỗ.
Sổ dự án một trang: ghi gì trong lúc làm
Kế hoạch chỉ có ích khi được cập nhật. Một cuốn sổ nhỏ hoặc một ghi chú trên điện thoại, chia theo từng phòng, giúp bạn biết dự án đang ở đâu và để lại thông tin cho lần làm mới sau. Nên ghi:
- Vật liệu đã dùng: tên dòng sơn, mã màu, loại bột bả, loại keo, nơi mua, ngày mua. Vài năm sau cần dặm lại, đây là thông tin bạn sẽ cần nhất.
- Số lượng thực tế: bao nhiêu thùng sơn cho bao nhiêu mét vuông, bao nhiêu cuộn phim cho bao nhiêu cánh tủ. Lần sau ước lượng sẽ sát hơn hẳn.
- Thời gian thực tế của từng bước so với dự tính, kể cả thời gian chờ khô trong điều kiện thời tiết lúc đó.
- Chi phí thực tế theo hạng mục, có cột dự trù bên cạnh để thấy chỗ nào vượt và vì sao.
- Vấn đề phát sinh và cách đã xử lý, chỗ nào phải gọi thợ, thợ nào làm tốt.
- Ảnh trước, trong và sau từng hạng mục, nhất là ảnh đường điện nước lộ ra khi tháo đồ cũ.
Ở nhà thuê, sổ này còn có thêm một công dụng: là bằng chứng cho những gì bạn đã thoả thuận và đã làm, có ích khi trao đổi với chủ nhà lúc trả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Làm mới nhà nên bắt đầu từ phòng nào?
Thường nên bắt đầu từ phòng nhỏ, ít đồ, ít ảnh hưởng sinh hoạt để làm quen với vật liệu và dụng cụ, ví dụ phòng ngủ phụ. Khi đã quen tay và biết mình mất bao lâu cho mỗi bước, lịch và chi phí của các phòng sau sẽ ước lượng sát hơn.
Có nên vừa ở vừa làm mới nhà không?
Được, nếu chia việc theo từng phòng và luôn giữ một số không gian sinh hoạt sạch. Cần che chắn bụi kỹ, cất hoá chất cẩn thận và chấp nhận dự án kéo dài hơn. Những hạng mục nhiều bụi, nhiều mùi nên làm vào lúc người nhạy cảm có thể ở chỗ khác.
Khoản dự phòng nên để bao nhiêu?
Không có con số đúng cho mọi nhà. Nhà càng cũ, hiện trạng càng khó đoán, càng nhiều việc tháo dỡ thì càng nên để dự phòng lớn hơn. Khảo sát kỹ trước, bóc thử một vài chỗ nghi ngờ, sẽ giúp bạn để khoản dự phòng sát với thực tế hơn.
Có cần vẽ bản vẽ khi làm mới nhà không?
Với việc làm mới bề mặt, một bản phác tay ghi kích thước từng phòng, vị trí cửa, ổ điện, tủ là đủ. Bản phác giúp tính vật liệu, trao đổi với thợ và người bán. Chỉ khi thay đổi bố cục, kết cấu mới cần bản vẽ kỹ thuật và có thể phải xin phép theo quy định.
Nên mua vật liệu một lần hay mua dần?
Vật liệu cần đồng màu như sơn cùng mã màu, gạch, sàn cùng lô nên mua đủ một lần để tránh lệch màu giữa các lô sản xuất. Vật tư phụ như giấy nhám, băng keo, vít có thể mua dần theo tiến độ để đỡ thừa.
Làm sao biết mình có đủ sức tự làm cả dự án?
Thử một hạng mục nhỏ trước và ghi lại thời gian thực tế. Nếu một phòng đã chiếm hết sức và thời gian rảnh của bạn, hãy cân nhắc thuê thợ cho phần nặng nhất và tự làm phần chuẩn bị, hoàn thiện. Tự làm chỉ có lợi khi bạn làm xong được.