Treo một chiếc kệ, một tấm gương, một cái tivi đều bắt đầu bằng lỗ khoan. Và lỗ khoan nguy hiểm nhất không phải lỗ khó khoan, mà là lỗ đi trúng dây điện hoặc ống nước chôn trong tường. Trúng dây điện thì có thể bị điện giật, chập cháy; trúng ống nước thì nước rỉ trong tường nhiều ngày mới lộ ra thành vết ố, lúc đó phải đục tường sửa.
Tin tốt là phần lớn tai nạn này tránh được bằng ba việc: biết vùng nào thường có đường ống, dò trước khi khoan, và ngắt điện khu vực khi buộc phải khoan gần ổ cắm, công tắc. Bài này đi qua từng việc và cả cách xử lý nếu lỡ khoan trúng. Phần sửa chữa đường điện, đường nước bị hỏng là việc của thợ có chuyên môn, không nằm trong phạm vi tự làm.
Vì sao khoan trúng đường âm lại hay xảy ra ở nhà Việt
Ở nhiều nước, quy chuẩn xây dựng bắt dây điện đi theo những dải nhất định, thẳng đứng hoặc nằm ngang từ ổ cắm, công tắc. Ở Việt Nam, đặc biệt với nhà phố tự xây, thói quen của từng đội thợ quyết định đường dây. Có thợ đi thẳng gọn gàng, có thợ đi chéo cho ngắn, có nhà cải tạo nhiều lần mà mỗi lần lại đục một đường mới.
Hệ quả là bạn không thể chỉ dựa vào quy tắc "dây đi thẳng từ ổ cắm" để yên tâm. Quy tắc đó cho biết chỗ chắc chắn nên tránh, chứ không cho biết chỗ chắc chắn an toàn. Ống nước cũng vậy: ống cấp nước nóng lạnh đi từ trục ống lên vòi, sen, bình nóng lạnh, nhưng đường đi cụ thể tuỳ thợ.
Thêm một yếu tố: nhiều nhà dùng ống nhựa luồn dây điện và ống nước nhựa chịu nhiệt. Máy dò kim loại rẻ tiền không thấy được ống nhựa, chỉ thấy được dây đồng bên trong nếu đủ gần bề mặt. Vì vậy dò bằng máy chỉ là một lớp bảo vệ, không phải lời bảo đảm.
Cách nghĩ đúng là chồng nhiều lớp phòng ngừa lên nhau: tránh vùng nguy cơ cao, xem lại tài liệu và ảnh lúc xây, dò bằng máy, ngắt điện khi gần ổ, khoan nông và chậm. Mỗi lớp đều có lỗ hổng, nhưng gộp lại thì rủi ro còn rất thấp.
Vùng nên tránh khoan nếu không có thông tin chắc chắn
Những vùng dưới đây có khả năng có đường điện nước cao hơn hẳn phần còn lại của bức tường. Nếu có thể, dời vị trí treo ra khỏi các vùng này:
- Dải thẳng đứng phía trên và phía dưới ổ cắm, công tắc, kéo dài tới trần và tới sàn.
- Dải nằm ngang nối giữa hai ổ cắm, hai công tắc trên cùng một bức tường, nhất là cùng độ cao.
- Đường nối từ công tắc lên đèn trên tường hoặc trần, quanh hộp đèn, quạt trần.
- Quanh vòi nước, sen tắm, lavabo, bồn cầu, bình nóng lạnh, máy giặt: ống cấp và ống thoát thường đi phía sau, phía dưới và phía trên các thiết bị này.
- Mặt sau của bức tường nhà tắm, bếp khi nhìn từ phòng bên cạnh: ống đi trong tường có thể lộ ở phía bên kia.
- Quanh tủ điện, bảng điện tổng và đường từ đó tỏa đi các phòng.
- Vị trí từng gắn điều hoà, bình nóng lạnh cũ: thường còn đường ống đồng, dây điện bỏ lại trong tường.
- Sát góc tường và chân tường: nhiều thợ đi dây dọc theo góc hoặc sát sàn cho dễ đục.
Những vùng này không phải lúc nào cũng có đường ống, và chỗ ngoài vùng cũng không phải lúc nào cũng trống. Chúng giúp bạn chọn vị trí khoan khôn hơn trước khi dò bằng máy.
Các cách dò đường âm và giới hạn của từng cách
Không có cách nào cho kết quả chắc chắn tuyệt đối. Bảng dưới giúp bạn biết mỗi cách thấy được gì và bỏ sót gì để dùng kết hợp.
| Cách dò | Thấy được | Hay bỏ sót | Gợi ý dùng |
|---|---|---|---|
| Hỏi bản vẽ, ảnh chụp lúc xây | Đường đi thực tế nếu có ảnh trước khi trát | Phần cải tạo sau này | Hỏi chủ nhà, người thân, đội thợ cũ |
| Máy dò kim loại cầm tay | Dây đồng, ống kim loại, sắt thép gần bề mặt | Ống nhựa, dây chôn sâu | Quét nhiều chiều, đánh dấu vùng báo |
| Máy dò điện áp không tiếp xúc | Dây đang có điện gần bề mặt | Dây đã ngắt điện, dây sâu, ống nước | Dò khi điện đang bật, trước khi ngắt |
| Máy dò đa năng quét tường | Kim loại, dây có điện, khung gỗ tuỳ loại | Vẫn hạn chế với ống nhựa sâu | Đọc kỹ hướng dẫn, thử ở chỗ biết chắc có dây |
| Quan sát vết trát, vết sơn khác màu | Đường đục tường cũ còn lộ dấu | Tường đã bả, sơn lại kỹ | Soi đèn pin nghiêng sát mặt tường |
| Dịch vụ dò chuyên nghiệp | Chính xác hơn với thiết bị chuyên dụng | Tốn chi phí | Khi khoan nhiều lỗ lớn, treo vật rất nặng |
Mẹo kiểm tra máy dò: trước khi dùng thật, quét thử qua một vị trí bạn biết chắc có dây, ví dụ ngay phía trên ổ cắm. Máy không báo ở chỗ đó thì đừng tin máy ở chỗ khác.
Ngắt điện đúng cách trước khi khoan gần ổ cắm, công tắc
Khi bắt buộc phải khoan trong vùng có thể có dây, ngắt điện là lớp bảo vệ quan trọng nhất. Ngắt "cho có" thì không bảo vệ được gì, nên làm đủ các bước:
- Mở tủ điện, xem các cầu dao nhánh có ghi tên phòng hay không. Nếu chưa ghi, đây là dịp để thử và ghi lại cho cả nhà.
- Tắt cầu dao nhánh của phòng định khoan. Nếu không chắc nhánh nào, tắt cầu dao tổng; chấp nhận mất điện cả nhà trong lúc khoan.
- Kiểm tra lại bằng cách bật đèn, cắm thử một thiết bị nhỏ vào ổ gần chỗ khoan, hoặc dùng bút thử điện. Chỉ khi chắc đã mất điện mới bắt đầu.
- Dán băng keo lên cầu dao vừa tắt và báo cho người trong nhà, để không ai bật lại khi bạn đang khoan.
- Dùng máy khoan pin trong lúc ngắt điện; nếu cần máy cắm dây thì lấy điện từ ổ thuộc nhánh khác.
- Khoan xong, dọn bụi, kiểm tra lỗ khoan không có dấu hiệu chạm dây rồi mới bật điện lại.
Ngắt cầu dao chỉ để bảo vệ bạn trong lúc khoan. Nó không phải sự cho phép tự tháo ổ cắm, đấu nối dây. Mọi việc chạm vào đường dây, thay ổ, đi dây mới nên để thợ điện có chuyên môn làm.
Khoan sao cho giảm tối đa rủi ro
Sau khi đã chọn vị trí và dò, cách khoan cũng góp phần giảm hậu quả nếu đường âm nằm ở chỗ bạn không ngờ:
- Dùng mũi khoan nhỏ khoan dò trước một lỗ nông. Lỗ nhỏ chạm phải dây hay ống thì thiệt hại ít hơn nhiều so với mũi lớn.
- Đặt chặn độ sâu hoặc quấn băng keo đánh dấu trên mũi khoan, chỉ khoan sâu bằng chiều dài tắc kê cộng thêm một chút.
- Khoan chậm và cảm nhận: mũi đang đi trong gạch, vữa đều tay bỗng hụt vào khoảng mềm hoặc gặp thứ dai, trơn là dấu hiệu bất thường. Dừng lại ngay.
- Rút mũi ra, xem bột khoan. Bột trắng, đỏ của vữa, gạch là bình thường; thấy vụn nhựa màu, mạt đồng, nước rỉ ra thì đừng khoan tiếp.
- Với vật nặng cần nhiều lỗ, khoan lỗ đầu tiên, kiểm tra, rồi mới khoan các lỗ tiếp theo.
Nếu kế hoạch treo đồ cần khoan đúng vào dải nguy cơ, hãy nghĩ cách khác: dời kệ sang một bên, treo bằng thanh ray bắt ở vị trí an toàn rồi móc đồ lên ray, hoặc dùng giá đứng thay vì giá treo.
Lỡ khoan trúng: làm gì ngay lúc đó
Trúng dây điện. Thả cò máy, không chạm tay vào mũi khoan hay thân máy kim loại. Nếu điện chưa ngắt, ngắt cầu dao tổng ngay. Không tự rút mũi ra khi điện còn. Sau đó gọi thợ điện kiểm tra và sửa; không tự quấn băng keo vào dây trong tường rồi trát lại, vì chỗ nối kiểu đó có thể nóng lên và gây cháy về sau.
Có tia lửa, mùi khét, aptomat nhảy. Đây là dấu hiệu chập. Giữ cầu dao ở trạng thái tắt cho tới khi thợ kiểm tra xong, kể cả khi bật lại thấy vẫn dùng được điện.
Trúng ống nước. Khoá van tổng hoặc van nhánh ngay. Nếu nước phun mạnh, bịt tạm lỗ bằng khăn, ngắt điện khu vực nếu nước chảy gần ổ điện. Gọi thợ nước để mở tường, thay đoạn ống; không trát kín lỗ khi ống chưa sửa.
Không chắc có trúng gì không. Nếu thấy bột khoan lẫn vụn nhựa, mũi bị kẹt bất thường, theo dõi trong vài ngày: vết ẩm loang quanh lỗ, nước rỉ, ổ cắm gần đó mất điện, aptomat hay nhảy. Có dấu hiệu là gọi thợ sớm, sửa sớm đỡ tốn hơn.
Ở nhà thuê, chung cư. Báo ngay cho chủ nhà hoặc ban quản lý. Giấu đi rồi để nước rỉ sang căn hộ dưới thì hậu quả và trách nhiệm lớn hơn nhiều.
Nhà thuê, căn hộ chung cư: thêm vài điều cần hỏi trước
Ở nhà thuê, khoan tường thường cần sự đồng ý của chủ nhà, vì khi trả nhà người thuê thường có nghĩa vụ hoàn trả hiện trạng như đã thoả thuận trong hợp đồng. Hỏi trước bằng tin nhắn, kèm vị trí định khoan, vừa lưu lại bằng chứng vừa có thể hỏi luôn chủ nhà xem dây điện, ống nước đi đâu.
Ở chung cư, ban quản lý tòa nhà thường có quy định về giờ được khoan, đục để không ảnh hưởng hàng xóm, và có thể có hồ sơ kỹ thuật về đường ống chung. Một số bức tường là tường chung hoặc kết cấu chịu lực; không tự ý khoan lỗ lớn, khoan xuyên. Đường ống nước trục, ống gas trung tâm (nếu tòa nhà có) tuyệt đối không động vào.
Nếu cần treo nhiều thứ mà không muốn khoan nhiều, cân nhắc các giải pháp ít xâm lấn: móc dán chịu lực cho vật nhẹ, thanh ray treo tranh chạy dọc trần, kệ đứng tựa tường. Chúng không thay được giá treo chắc chắn cho tivi, tủ bếp, nhưng đủ cho rất nhiều đồ trang trí.
Câu hỏi thường gặp
Dây điện trong tường thường đi theo hướng nào?
Thói quen phổ biến là đi thẳng đứng hoặc nằm ngang từ ổ cắm, công tắc, nhưng ở nhà tự xây và nhà đã cải tạo, nhiều đường dây đi chéo hoặc vòng. Vì vậy chỉ nên dùng quy tắc này để biết vùng cần tránh, không coi chỗ ngoài vùng là chắc chắn an toàn.
Máy dò dây điện có thấy được ống nước nhựa không?
Phần lớn máy dò kim loại và máy dò điện áp phổ thông không thấy được ống nước nhựa. Một số máy quét đa năng thấy được vật thể trong tường ở mức hạn chế. Với ống nước, hãy dựa vào vị trí thiết bị vệ sinh, ảnh lúc xây và khoan nông, khoan dò trước.
Có cần ngắt cầu dao khi khoan tường xa ổ cắm không?
Không bắt buộc nếu vị trí xa hẳn các vùng nguy cơ và đã dò kỹ. Nhưng nếu không chắc đường dây hoặc khoan nhiều lỗ trên cùng bức tường có ổ cắm, ngắt cầu dao nhánh phòng đó là cách rẻ nhất để giảm rủi ro.
Khoan trúng dây điện mà không thấy gì xảy ra thì có sao không?
Có thể lớp vỏ dây đã bị trầy dù chưa chập ngay. Chỗ trầy đó có thể gây rò điện hoặc nóng lên về sau. Nếu nghi đã chạm dây, hãy ngắt điện nhánh đó và nhờ thợ điện kiểm tra, không trát kín lại rồi bỏ qua.
Có nên tự nối lại dây điện bị khoan đứt trong tường không?
Không nên nếu bạn không có chuyên môn. Mối nối trong tường phải làm đúng kỹ thuật, có hộp nối hoặc vật liệu cách điện phù hợp; nối tạm bằng băng keo rồi trát lại có thể gây nóng, chập, cháy sau này. Việc này cần thợ điện.
Treo tivi lên tường có cần dò kỹ hơn treo tranh không?
Có. Tivi nặng hơn, giá treo cần nhiều lỗ lớn và thường đặt gần ổ cắm, dây ăng-ten, dây mạng, tức là ngay vùng có nhiều dây. Hãy dò kỹ, khoan lỗ dò trước, và nếu tường là vách thạch cao thì phải bắt vào khung xương hoặc dùng giải pháp khác.