Giày da thật trầy mũi, bạc màu ở gót, nhăn ở chỗ gập thường làm mới được khá nhiều tại nhà, theo bốn bước: làm sạch và tẩy lớp xi cũ, dưỡng ẩm cho da, phục hồi màu, đánh bóng. Với đôi giày được may và thuộc da tử tế, một buổi làm cẩn thận có thể đưa nó về trạng thái đi làm, đi tiệc được.
Giới hạn nằm ở vết nứt. Khi da đã nứt xuyên lớp mặt ở nếp gập, sợi da bên dưới đã đứt, không có loại kem nào nối lại được; bạn chỉ làm mờ và làm chậm vết nứt. Giày da tổng hợp bong lớp phủ thì càng khó, vì phần bong là lớp nhựa chứ không phải da.
Bài này đi từ cách nhận loại da, quy trình làm mới từng bước, cách xử lý vết trầy và vết nhăn, đến chuyện nhuộm đổi màu giày da và khi nào nên giao cho thợ đóng giày.
Nhận loại da trước khi bôi bất cứ thứ gì
Da trơn có lớp hoàn thiện. Đây là loại phổ biến nhất ở giày tây, giày lười. Bề mặt mịn, có độ bóng nhẹ, nhỏ một giọt nước thì đọng lại một lúc mới thấm. Loại này hợp với toàn bộ quy trình trong bài: tẩy, dưỡng, kem màu, xi sáp.
Da bóng gương (da tráng). Bề mặt bóng như sơn mài, thực chất được phủ một lớp nhựa. Không dùng kem màu hay xi sáp thông thường vì không thấm, chỉ lau bằng khăn mềm và dung dịch lau dành cho da bóng. Vết nhăn trên da tráng thường thành vệt gãy trắng, khó xử lý.
Da lộn, nubuck. Bề mặt có lông mịn, sờ như nhung. Hoàn toàn không dùng kem và xi; phải dùng bàn chải, cục tẩy và dung dịch xịt phục hồi màu riêng cho da lộn.
Da tổng hợp, da PU. Trông giống da trơn nhưng mặt sau thường là lớp vải, mép cắt không có thớ sợi. Kem dưỡng da không thấm vào lớp nhựa, chỉ đọng trên mặt. Khi lớp mặt bong vảy thì gần như không phục hồi được bằng cách tại nhà.
Thử ở chỗ khuất. Dù chắc chắn đến đâu, hãy thử mỗi sản phẩm mới ở mặt trong gót hoặc lưỡi gà trước. Kem màu trên da khác nhau lên màu khác nhau, có khi sẫm hơn nhiều so với hộp đựng.
Quy trình làm mới một đôi giày da trơn
Chuẩn bị: vài chiếc khăn cotton cũ không xơ, bàn chải lông ngựa hoặc lông mềm, dung dịch làm sạch hoặc tẩy xi dành cho da, kem dưỡng da, kem màu gần màu giày, xi sáp, cây giữ phom hoặc giấy nhồi.
- Tháo dây giày, cho cây giữ phom hoặc nhồi giấy chặt vào lòng giày để mặt da căng phẳng. Da căng thì kem lên đều hơn và vết nhăn dễ xử lý hơn.
- Chải sạch bụi ở toàn bộ thân, chú ý khe giữa thân và đế, nơi bụi và xi cũ hay đóng thành cặn.
- Tẩy lớp xi cũ bằng dung dịch tẩy chuyên dùng cho da: thấm ít lên khăn, lau theo vòng tròn nhỏ cho đến khi khăn không còn ra màu xi nhiều nữa. Giày đánh xi sáp nhiều năm thường đóng một lớp dày, nứt mảnh, phải tẩy mới phục hồi được. Không dùng xăng, axeton hay cồn đậm đặc vì chúng làm da khô cứng và bong lớp màu gốc.
- Để da khô vài phút rồi bôi kem dưỡng da một lớp mỏng, xoa đều. Da cũ khô thường hút kem rất nhanh; nếu sau mười lăm phút bề mặt trông khô lại, bôi thêm lớp mỏng thứ hai.
- Bôi kem màu bằng khăn hoặc bàn chải nhỏ, tập trung vào chỗ trầy và chỗ bạc. Kem màu có sắc tố nên lấp được vết trầy nông và làm đều màu. Chọn kem nhạt hơn hoặc bằng màu giày; sẫm hơn một chút thì chấp nhận được, sáng hơn thì giày trông loang.
- Chải toàn bộ đôi giày bằng bàn chải lông mềm, lực đều, để kem thấm và bề mặt bắt đầu lên bóng nhẹ.
- Nếu muốn mũi và gót bóng hơn, bôi xi sáp thành nhiều lớp thật mỏng, mỗi lớp chấm một giọt nước nhỏ và xoa vòng tròn bằng khăn quấn ngón tay. Chỉ làm ở mũi và gót, nơi da cứng, ít gập; bôi xi sáp dày ở chỗ gập sẽ nứt thành vảy.
Cả quy trình mất khoảng một đến hai giờ cho một đôi, phần lớn là thời gian chờ. Làm ở nơi thoáng, vì dung dịch tẩy xi và một số loại xi có dung môi, mùi khá nồng.
Vết trầy, vết xước sâu và mũi giày bị tróc
Vết trầy nông chỉ làm xước lớp màu bề mặt, nhìn thấy màu da sáng hơn bên dưới. Loại này kem màu xử lý tốt: bôi vài lớp mỏng đúng chỗ, mỗi lớp để khô rồi chải, cho đến khi vết trầy hoà vào màu xung quanh.
Vết xước sâu làm lật một mảnh da nhỏ lên, thường ở mũi giày do vấp bậc thềm hoặc đá vào chân bàn. Nếu mảnh da còn dính, có thể dùng một chút keo dán da loại mềm, bôi thật ít vào mặt dưới mảnh da, ép xuống, lau sạch keo thừa ngay. Khi keo khô, chà rất nhẹ mép vết bằng giấy nhám mịn nếu bị gồ, rồi phủ kem màu và xi sáp. Vết vá như vậy không biến mất hoàn toàn, nhưng nhìn ở khoảng cách bình thường thì khó nhận ra.
Mũi giày tróc mất một mảng da mặt thì cần đến hợp chất trám da hoặc sáp màu chuyên dụng mà thợ hay dùng: trám lớp mỏng, để khô, chà phẳng, phủ màu. Việc này đòi tay quen, với đôi giày bạn quý nên giao cho thợ sửa giày có kinh nghiệm.
Gót giày bị ma sát khi lái xe máy, nhất là gót chân phải ở xe số, là chỗ bạc màu và trầy nhanh nhất. Thói quen dùng miếng lót gót trên xe hoặc mang giày khác khi đi xe đường dài giúp đôi giày tây giữ được lâu hơn đáng kể.
Vết nhăn và vết nứt ở chỗ gập: làm được gì
Nhăn là bình thường. Giày da nào mang một thời gian cũng hằn nếp ở chỗ ngón chân gập. Nếp nhăn nông, đều là dấu hiệu của da thật đã quen chân, không cần xoá. Việc cần làm là giữ da đủ ẩm để nếp không chuyển thành vết nứt.
Cây giữ phom giúp được nhiều nhất. Đặt cây giữ phom bằng gỗ ngay khi cởi giày, lúc da còn ấm và hơi ẩm mồ hôi, giúp kéo căng nếp nhăn và hút bớt ẩm. Gỗ không sơn hút ẩm tốt hơn nhựa.
Làm phẳng nếp nhăn sâu bằng hơi ấm. Một số thợ làm phẳng nếp nhăn bằng cách nhồi chặt lòng giày, phủ khăn ẩm lên chỗ nhăn và là nhẹ ở nhiệt thấp. Cách này có rủi ro làm chín da, bong lớp hoàn thiện, đổi màu; nếu chưa từng làm, đừng thử trên đôi giày đắt tiền.
Vết nứt không liền lại. Khi nếp gập đã thành đường nứt nhìn thấy thớ da bên dưới, sợi da đã đứt. Kem dưỡng và kem màu chỉ làm vết nứt bớt lộ, giữ cho nó không lan nhanh. Nứt rộng đến mức hở thì chỉ còn cách thợ dán một miếng da lót bên trong để đỡ, hoặc chấp nhận đôi giày đã đến tuổi.
Đừng để da khô kiệt. Da cất lâu trong tủ, không được dưỡng nhiều năm thường nứt ngay ở lần mang đầu tiên sau đó. Trước khi mang lại một đôi giày cất lâu, hãy dưỡng ẩm một hai lần, chờ da mềm hẳn.
Nhuộm đổi màu giày da: khi nào hợp lý
Nhuộm lại giày da là cách làm mới mạnh tay nhất: đưa đôi giày nâu bạc thành nâu sẫm, hoặc giày da sáng màu loang lổ thành màu đen. Bảng dưới tóm tắt các trường hợp.
| Trường hợp | Khả năng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nhuộm cùng tông, sẫm hơn | Dễ, kết quả tốt | Vẫn phải tẩy lớp hoàn thiện cũ để màu ăn đều |
| Nhuộm từ màu sáng sang đen | Làm được | Cần nhiều lớp mỏng, mép đế và đường chỉ phải che hoặc nhuộm theo |
| Nhuộm từ sẫm sang sáng | Gần như không | Thuốc nhuộm da chỉ cộng màu, không làm sáng được |
| Da lộn, nubuck | Có thuốc nhuộm riêng | Dễ làm cứng lông, nên thử ở chỗ khuất |
| Da tổng hợp, da tráng | Rất khó | Thuốc nhuộm không thấm qua lớp nhựa, chỉ sơn phủ được và dễ bong |
Quy trình nhuộm gồm tẩy kỹ lớp hoàn thiện bằng dung dịch tẩy dành cho da, bôi thuốc nhuộm nhiều lớp mỏng, để khô, rồi phủ kem và xi như đôi giày bình thường. Thuốc nhuộm da dính tay rất lâu mới phai, nên đeo găng, lót báo cũ hoặc tấm nhựa dưới chỗ làm, làm ở nơi thông thoáng và để xa tầm tay trẻ nhỏ. Với giày có giá trị, nhuộm ở tiệm có tay nghề cho màu đều hơn nhiều so với tự làm lần đầu.
Khi nào nên mang giày ra thợ, khi nào tự làm
Những việc tự làm hợp lý: tẩy xi cũ, dưỡng da, phục hồi màu chỗ trầy nông, đánh bóng mũi gót, thay dây giày. Những việc này rủi ro thấp, làm sai thì làm lại được, và chính việc chăm định kỳ quyết định đôi giày bền bao lâu.
Những việc nên giao thợ: trám mũi giày tróc mảng, khâu lại đường chỉ bung ở thân, thay lót gót bên trong bị rách, thay đế và gót, nhuộm đổi màu đôi giày đắt tiền. Thợ sửa giày lâu năm thường có sẵn máy khâu đế, khuôn, keo và vật liệu mà người dùng khó mua lẻ.
Chi phí ở tiệm đổi theo tình trạng da, loại việc, chất liệu đế và độ phức tạp của đôi giày. Trước khi để giày lại, bạn nên hỏi rõ sẽ làm những gì, có dùng kem màu hay nhuộm không, và xin xem lại chỗ thợ đã sửa trước khi trả tiền.
Một phép thử đơn giản để quyết định có đáng đầu tư hay không: đôi giày có vừa chân, đế còn tốt hoặc thay được, thân da còn dày dặn và không nứt ở nhiều chỗ. Nếu ba điều đó đều đúng, tiền làm mới thường đáng hơn mua một đôi mới cùng chất lượng. Nếu da đã nứt nhiều, mỏng như giấy, hoặc là da tổng hợp đang bong vảy, phần tiền đó nên để dành cho một đôi khác.
Những hiểu lầm khiến giày da cũ nhanh hỏng hơn
Càng đánh xi nhiều càng tốt. Xi sáp chủ yếu tạo độ bóng và một lớp bảo vệ mỏng, không nuôi da. Đánh xi chồng xi nhiều năm mà không tẩy làm đóng lớp cặn dày, nứt thành vảy, che mất bề mặt da và khiến da bên dưới khô dần. Kem dưỡng mới là thứ giúp da mềm.
Giày da phải phơi nắng cho khô hẳn. Nắng và nhiệt làm da co, cứng, nứt và bạc màu. Giày da ướt cần khô từ từ ở nơi thoáng, có cây giữ phom hoặc giấy nhồi, rồi dưỡng ẩm.
Một hộp kem màu đen dùng cho mọi đôi màu tối. Giày nâu sẫm, đỏ rượu, xanh than đánh kem đen sẽ dần sẫm và mất chiều sâu màu. Nếu không tìm được đúng màu, kem không màu là lựa chọn an toàn hơn.
Da thật thì không cần làm gì cũng bền. Da thuộc vẫn là vật liệu hữu cơ, mất ẩm và dầu theo thời gian, nhất là trong phòng máy lạnh hay tủ kín. Không được dưỡng, da tốt cũng nứt.
Giày mới thì chưa cần chăm. Lớp hoàn thiện của nhà sản xuất có giới hạn. Một lớp kem dưỡng và một lớp xi mỏng trước khi mang lần đầu giúp mũi giày chống trầy và ngấm nước tốt hơn hẳn trong những tuần đầu.
Giày đi mưa xong lau khô là đủ. Nước mưa và nước đọng trên đường có thể để lại vệt muối, vệt bẩn khi khô. Sau khi khô hẳn, lau lại bằng khăn ẩm sạch và dưỡng ẩm, vết loang sẽ ít hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên đánh xi giày da một lần?
Giày mang hằng ngày nên lau bụi sau mỗi lần mang và đánh kem khoảng vài tuần một lần, tuỳ thời tiết. Xi sáp chỉ cần bổ sung ở mũi và gót. Đánh quá dày, quá thường xuyên lại làm đóng lớp cặn và phải tẩy.
Có dùng dầu ăn hay vaseline để dưỡng giày da được không?
Không nên. Dầu ăn có thể làm sẫm màu da không đều, để lâu bị ôi và bám bụi. Vaseline đọng trên mặt da, làm bề mặt nhờn mà không nuôi da đúng cách. Kem dưỡng dành cho da thuộc là lựa chọn an toàn hơn.
Giày da bị mốc trắng do cất lâu thì làm thế nào?
Mang giày ra nơi thoáng, chải bỏ lớp mốc bằng bàn chải riêng, lau bằng khăn ẩm có chút dung dịch làm sạch da, để khô tự nhiên rồi dưỡng ẩm. Tủ giày nên được lau và đặt túi hút ẩm, không thì mốc quay lại trong mùa nồm.
Giày da bị ngấm nước mưa có hỏng không?
Một lần ướt thường không hỏng nếu xử lý đúng: thấm khô bề mặt, nhồi giấy, để khô tự nhiên ở nơi thoáng, không sấy nóng. Khi đã khô hẳn, dưỡng ẩm để da mềm lại. Vết loang muối hoặc nước có thể cần lau bằng dung dịch làm sạch da.
Tự đánh bóng gương mũi giày có khó không?
Không quá khó nhưng cần kiên nhẫn: nhiều lớp xi sáp rất mỏng, mỗi lớp một giọt nước nhỏ, xoa vòng tròn nhẹ bằng khăn cotton mịn. Chỉ nên làm ở mũi và gót. Lần đầu thường mất khá lâu, làm vài lần sẽ quen tay.
Giày da bị giãn rộng có thu nhỏ lại được không?
Gần như không thể thu nhỏ phần da đã giãn. Cách thực tế là thêm lót giày dày hơn, miếng đệm lưỡi gà hoặc miếng đệm gót để chân không bị trượt. Giày rộng quá một cỡ thì nên cân nhắc nhường lại cho người vừa chân.