Xong một dự án làm mới, bạn thường còn lại ba thứ: vài thùng sơn mở dở, chai dung môi và đống giẻ bẩn, cùng mấy bao gạch vụn, vữa cũ, nẹp gỗ thừa. Cách xử lý đúng gồm: giữ lại phần sơn còn dùng được cho lần dặm sau, làm khô hoàn toàn phần sơn bỏ đi trước khi cho vào rác, không bao giờ đổ sơn và dung môi xuống cống, và gom xà bần theo kênh thu gom riêng chứ không để lẫn rác sinh hoạt hay đổ ra đường.
Quy định cụ thể về phân loại rác, điểm thu gom chất thải nguy hại và xà bần khác nhau giữa các địa phương và đang thay đổi. Bài này đưa ra cách làm theo nguyên lý; trước khi bỏ, bạn nên hỏi tổ dân phố, ban quản lý chung cư hoặc đơn vị thu gom rác của khu mình về cách làm hiện hành.
Cất sơn thừa để dặm lại sau này
Một ít sơn đúng màu cất kỹ là thứ rất quý khi tường bị trầy, cửa bị mẻ sau vài tháng. Pha lại màu khớp hoàn toàn thường khó. Cất đúng cách:
- Lau sạch sơn bám ở miệng và rãnh nắp thùng để nắp đóng kín được. Sơn khô ở rãnh làm nắp kênh, không khí lọt vào làm sơn đóng váng.
- Nếu còn ít sơn trong thùng lớn, chuyển sang hộp nhỏ hơn có nắp kín để giảm lượng không khí bên trên. Dùng hộp kim loại hoặc hộp nhựa chịu được loại sơn đó, tuyệt đối không dùng chai nước uống.
- Phủ một lớp màng nilon lên miệng thùng rồi đóng nắp, gõ nhẹ quanh nắp bằng búa cao su hoặc gõ qua một miếng gỗ.
- Ghi lên nắp và thân hộp bằng bút dạ: phòng nào, mặt tường nào, ngày cất, tên dòng sơn và mã màu nếu có.
- Cất ở chỗ khô, mát, tránh nắng trực tiếp, không để nơi quá nóng như gầm mái tôn; sơn gốc nước nên tránh nơi có thể bị đông lạnh nếu ở vùng núi rét.
- Để xa tầm tay trẻ nhỏ, xa bếp và nguồn lửa, nhất là sơn gốc dung môi.
Trước khi dùng lại, mở ra xem: sơn tách lớp nhưng khuấy đều lại được, không mùi lạ, không vón cục là dùng tốt. Sơn có váng thì lọc qua vải lưới. Sơn gốc nước bốc mùi thiu, vón thành bột không tan là đã hỏng, nên bỏ.
Sơn không dùng nữa: làm khô rồi mới bỏ
Vì sao không đổ sơn lỏng vào thùng rác. Sơn lỏng chảy ra khỏi túi rác, dính vào xe thu gom, thấm xuống đất và nguồn nước ở bãi rác. Người thu gom cũng gặp rủi ro khi nắp bung, sơn văng. Làm khô trước giúp phần còn lại thành khối rắn, ít rủi ro hơn nhiều.
Sơn gốc nước còn ít. Mở nắp, để ở chỗ thoáng ngoài trời, tránh mưa và xa tầm với trẻ nhỏ, thú cưng cho đến khi khô cứng. Lượng nhiều hơn thì đổ thành lớp mỏng vào khay lót nilon, hoặc trộn với mùn cưa, cát, giấy báo vụn để hút ẩm và khô nhanh.
Sơn gốc dung môi. Hơi dung môi dễ cháy và độc hơn. Làm khô ngoài trời, nơi thông thoáng hoàn toàn, xa lửa, xa nhà ở; không làm trong nhà, trong bếp, trong gara kín. Với lượng lớn, tốt nhất hỏi điểm thu gom chất thải nguy hại thay vì tự làm khô.
Thùng rỗng. Để thùng rỗng mở nắp cho khô hết phần sơn bám thành. Thùng kim loại, thùng nhựa sạch có thể được người thu mua phế liệu nhận; hỏi trước, và không đưa thùng còn sơn lỏng.
Sơn còn tốt nhưng không dùng. Thay vì bỏ, hỏi hàng xóm, người quen đang sửa nhà, trường học, nhóm thiện nguyện có cần sơn lót, sơn màu trung tính cho việc sơn cổng, hàng rào, đồ chơi ngoài trời không. Nhớ ghi rõ loại sơn và ngày mở.
Dung môi, giẻ lau dầu và chất tẩy: những thứ cần cẩn thận nhất
Nhóm này dễ cháy, độc, và gây hại cho nguồn nước nếu xử lý sai. Một số việc nên làm:
- Dung môi đã rửa cọ để trong hộp kim loại có nắp vài ngày cho cặn lắng. Rót phần trong phía trên ra hộp khác, dùng lại cho lần rửa thô sau. Phần cặn để khô ngoài trời rồi gom bỏ theo hướng dẫn chất thải nguy hại của địa phương.
- Giẻ thấm dầu lau gỗ, dầu lanh, sơn dầu, dung môi có thể tự bốc cháy khi vo thành đống: dầu khô đi theo phản ứng toả nhiệt, nhiệt dồn lại bên trong đống giẻ. Trải phẳng giẻ phơi ngoài trời cho khô, hoặc ngâm vào nước trong hộp kim loại có nắp, rồi mới bỏ.
- Không đổ dung môi, chất tẩy sơn, nước rửa cọ sơn dầu xuống cống, bồn cầu, rãnh nước, gốc cây. Chúng gây hại cho hệ thống xử lý nước và đất.
- Không đốt sơn thừa, giẻ dầu, thùng sơn, gỗ đã sơn. Khói từ việc đốt chúng có hại và có nguy cơ cháy lan.
- Không trộn lẫn các loại dung môi, chất tẩy với nhau hoặc với chất tẩy rửa gia dụng như nước tẩy javel; một số hỗn hợp sinh khí độc.
- Giữ nguyên bao bì gốc có tên sản phẩm và cảnh báo khi mang đến điểm thu gom, để người tiếp nhận biết cách xử lý.
Ở nhiều nơi, chất thải nguy hại từ hộ gia đình như sơn, dung môi, pin, bóng đèn huỳnh quang được hướng dẫn tách riêng khỏi rác thông thường. Hãy hỏi đơn vị thu gom hoặc chính quyền phường, xã nơi bạn ở xem có điểm tiếp nhận hay đợt thu gom định kỳ không.
Rác từ một dự án làm mới: phân loại thế nào
Gom riêng từ đầu giúp dọn nhanh và rẻ hơn rất nhiều so với để chung một đống rồi phân loại cuối cùng. Bảng dưới gợi ý cách chia:
| Loại rác | Ví dụ | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Xà bần, vật liệu xây | Gạch vụn, vữa cũ, gạch men bong, bột bả cạo | Đóng bao, thuê dịch vụ chở xà bần hoặc theo hướng dẫn của phường, xã |
| Phế liệu bán được | Thùng kim loại sạch, sắt vụn, dây đồng cũ do thợ tháo, nhôm | Bán hoặc cho người thu mua phế liệu |
| Gỗ, nhựa, tấm ốp | Nẹp gỗ thừa, tấm nhựa ốp, len chân tường cũ | Tận dụng nếu còn tốt; phần còn lại hỏi đơn vị thu gom |
| Chất thải nguy hại | Sơn lỏng, dung môi, chất tẩy, keo, bóng đèn huỳnh quang | Tách riêng, giữ bao bì, mang đến điểm tiếp nhận |
| Bụi, vụn mịn | Bụi chà nhám, mạt khoan, mảnh sơn cạo | Gom trong túi buộc chặt, không để bay; theo rác thông thường nếu địa phương cho phép |
| Bao bì sạch | Thùng carton, nilon bọc vật liệu | Gấp gọn, phân loại tái chế theo quy định của khu |
Vị trí tập kết trong thời gian làm cũng cần nghĩ trước: một góc sân, một khoảng trong nhà có lót bạt, không chiếm vỉa hè, lòng đường. Bao xà bần để ngoài đường dù chỉ một đêm vừa cản trở người đi đường, vừa dễ bị nhắc nhở hoặc xử phạt theo quy định trật tự đô thị của địa phương.
Xà bần: thuê chở đúng nơi, đừng đổ trộm
Xà bần là phần nặng và cồng kềnh nhất. Với việc nhỏ như cạo một mảng tường, đục một viên gạch, vài bao có thể gom theo hướng dẫn của tổ dân phố. Với việc lớn hơn như lột gạch nền nhà tắm, phá một mảng tường ốp, lượng xà bần vượt quá khả năng của thùng rác sinh hoạt, cần thuê xe chở riêng.
Khi thuê dịch vụ chở xà bần, hỏi rõ họ chở đi đâu. Đổ xà bần ra bãi đất trống, ven sông, chân cầu là hành vi bị cấm ở hầu hết các địa phương, và người thuê đôi khi cũng bị liên đới nếu bị phát hiện. Ưu tiên đơn vị được tổ dân phố, ban quản lý hoặc người quen giới thiệu, có thể cho biết nơi đổ cụ thể.
Giá chở đổi theo khối lượng, quãng đường, việc xe vào được tận nơi hay phải vác ra đầu ngõ, và có kèm người bốc xếp hay không. Để giảm chi phí, đóng bao gọn từ đầu, không trộn rác sinh hoạt vào xà bần, gom vào một chỗ dễ bốc. Nếu thuê thợ làm, thoả thuận rõ trong báo giá ai chịu trách nhiệm dọn và chở xà bần; đây là khoản hay bị bỏ quên rồi thành tranh cãi.
Pin, bóng đèn, thiết bị cũ tháo ra khi làm mới
Làm mới nhà thường kéo theo việc thay đèn, thay vòi, thay quạt, bỏ đồ điện cũ. Nhóm này không phải xà bần mà cũng không phải rác sinh hoạt:
- Bóng đèn huỳnh quang, đèn compact cũ có chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân; giữ nguyên bóng, không đập vỡ, bọc lại trong hộp cũ và tách riêng theo nhóm chất thải nguy hại.
- Lỡ làm vỡ bóng huỳnh quang trong nhà: mở cửa cho thoáng, cho trẻ và thú cưng ra khỏi phòng, gom mảnh vỡ bằng bìa cứng và băng dính, không dùng máy hút bụi, cho vào túi kín.
- Pin máy khoan, pin điều khiển hỏng không vứt chung rác; pin lithium phồng, méo có thể cháy khi bị đè. Dán băng keo hai cực, tách riêng.
- Đồ điện cũ như quạt, đèn, máy hút mùi tháo ra: còn dùng được thì cho, bán đồ cũ; hỏng thì bán phế liệu điện tử.
- Vòi nước, sen, phụ kiện kim loại cũ thường bán được theo giá phế liệu đồng, inox.
Một số cửa hàng điện, siêu thị và chương trình môi trường có điểm thu gom pin, bóng đèn cũ; hỏi ở nơi bạn hay mua sắm hoặc chính quyền địa phương.
Mua vừa đủ để thừa ít: giảm rác ngay từ đầu
Cách xử lý sơn thừa tốt nhất là không có nhiều sơn thừa. Đo diện tích tường, trừ cửa, nhân với số lớp và độ phủ ghi trên bao bì, cộng thêm một phần hao hụt nhỏ. Mua thùng lớn cho phần chắc chắn dùng, phần dự phòng mua hộp nhỏ. Nhiều người mua dư hẳn một thùng "cho chắc" rồi để nó khô cứng trong gầm cầu thang.
Với vật liệu như gạch ốp, sàn nhựa, tấm ốp tường, phần dư hợp lý nên giữ lại vài tấm để thay thế khi hỏng, vì mẫu mã có thể ngừng sản xuất. Ghi tên mẫu và cất nơi khô. Phần dư nhiều hơn thì hỏi cửa hàng xem có nhận lại hàng chưa mở hộp không, trước khi mua.
Cuối cùng, chọn vật liệu cũng là chọn rác. Sơn gốc nước dễ xử lý phần thừa hơn sơn gốc dung môi. Dụng cụ rửa được dùng nhiều lần tốt hơn đồ dùng một lần bỏ. Những lựa chọn nhỏ này cộng lại giúp nhà bạn sạch hơn sau dự án, và khu phố cũng bớt một ít rác khó xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Có được đổ nước rửa cọ sơn nước xuống cống không?
Nên hạn chế. Rửa cọ trong xô, để lắng vài ngày cho cặn sơn chìm xuống đáy, gom phần cặn khô bỏ theo rác thông thường hoặc theo hướng dẫn địa phương. Phần nước phía trên đã ít cặn hơn nhiều. Tránh rửa thẳng dưới vòi chảy xuống cống vì cặn sơn bám vào ống.
Sơn thừa để được bao lâu?
Tuỳ loại sơn và cách cất. Thùng đóng kín, cất nơi khô mát thường giữ được khá lâu, có khi vài năm. Thùng mở nhiều lần, nắp không kín thì nhanh đóng váng và hỏng. Trước khi dùng lại, khuấy đều và kiểm tra mùi, độ mịn; thấy vón cục, mùi thiu thì bỏ.
Giẻ lau dầu tự cháy được thật không?
Có. Một số loại dầu như dầu lau gỗ, dầu lanh khô đi bằng phản ứng với không khí và toả nhiệt. Khi giẻ thấm dầu bị vo thành đống, nhiệt không thoát ra được và có thể đủ để bốc cháy. Hãy trải phẳng giẻ phơi khô ngoài trời hoặc ngâm nước trong hộp kim loại có nắp.
Bỏ thùng sơn rỗng vào rác thường có được không?
Thùng đã khô hết sơn bên trong thường có thể bán phế liệu hoặc bỏ theo hướng dẫn của đơn vị thu gom. Thùng còn sơn lỏng thì không nên bỏ vào rác thường. Hỏi tổ dân phố hoặc đơn vị thu gom của khu bạn để làm đúng quy định hiện hành.
Thuê thợ thì ai phải dọn xà bần?
Không có quy tắc chung; tuỳ thoả thuận giữa bạn và thợ. Nhiều báo giá không bao gồm dọn và chở xà bần. Hãy hỏi rõ và ghi vào thoả thuận: ai đóng bao, ai thuê xe, chở đi đâu, chi phí tính thế nào, để tránh tranh cãi khi xong việc.
Có nên đốt gỗ vụn, nẹp gỗ đã sơn cho gọn không?
Không nên. Gỗ đã sơn, gỗ công nghiệp có keo khi đốt sinh khói có hại, và đốt trong khu dân cư có nguy cơ cháy lan, có thể bị nhắc nhở hoặc xử phạt. Gỗ còn tốt thì tận dụng hoặc cho người cần; phần còn lại gom theo kênh thu gom của địa phương.