Phần lớn giày thể thao có thể vệ sinh tại nhà bằng nước ấm, xà phòng trung tính và bàn chải mềm. Điều quyết định là chất liệu thân giày: vải canvas và vải lưới chịu nước tốt, da trơn chỉ nên lau, còn da lộn và nubuck gần như phải làm khô. Cách phơi quan trọng không kém cách giặt, vì nắng gắt và hơi nóng làm keo đế bong, giày méo phom.
Đế ố vàng là chuyện khác hẳn vết bẩn. Đế cao su và đế nhựa trong bị ngả màu do vật liệu bị oxy hoá theo thời gian, nắng làm quá trình này nhanh hơn. Vết bẩn thì chà là đi, còn lớp ố do oxy hoá chỉ làm sáng lại được một phần, có đôi gần như không cứu được.
Dưới đây là cách phân loại giày, quy trình giặt tay cho từng loại, những gì nên và không nên khi dùng máy giặt, cách xử lý đế và mùi hôi, cuối cùng là thói quen giúp đôi giày lâu phải giặt lại.
Nhìn chất liệu trước, chọn cách giặt sau
Một đôi giày thể thao thường ghép nhiều chất liệu: thân vải, mũi da, gót nhựa, đế cao su. Hãy xử lý theo phần nhạy cảm nhất trên đôi giày, không theo phần chiếm diện tích lớn nhất.
| Chất liệu thân | Cách vệ sinh hợp | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Vải canvas, vải dệt dày | Giặt tay với nước ấm và xà phòng, chải theo thớ vải | Ngâm cả đêm, phơi nắng gắt |
| Vải lưới thoáng khí | Chải nhẹ bằng bàn chải mềm, nước ít bọt | Bàn chải cứng làm xù và rách sợi lưới |
| Da trơn, da tổng hợp | Lau bằng khăn ẩm có chút xà phòng, lau khô ngay | Ngâm nước, giặt máy |
| Da lộn, nubuck | Bàn chải lông mềm và cục tẩy chuyên cho da lộn, làm khô | Nước nhiều làm da cứng, loang vệt |
| Vải dệt kim liền khối | Giặt tay nhẹ, ép khô bằng khăn | Vắt xoắn làm giãn phom |
| Đế giữa bọt xốp | Lau bằng khăn ẩm, chải nhẹ các rãnh | Dung môi mạnh làm xốp bị chảy, nứt bề mặt |
Nếu không chắc đôi giày làm từ gì, thử ở phần khuất phía trong lưỡi gà: chấm nước sạch rồi nhìn sau vài phút. Vải thấm đều là chịu nước, chỗ chấm sẫm lại thành vệt rõ là da lộn hoặc vải cần làm khô.
Giặt tay giày vải và giày lưới từng bước
Cách giặt tay an toàn cho hầu hết giày vải, giày lưới. Chuẩn bị chậu nước ấm vừa tay, xà phòng trung tính hoặc nước rửa chén pha loãng, bàn chải đánh răng cũ, bàn chải mềm cỡ vừa và khăn bông.
- Tháo dây giày và lót giày ra, giặt riêng. Dây giày ngâm nước xà phòng rồi vò bằng tay; lót giày chải nhẹ hai mặt, không ngâm lâu vì lớp xốp có thể bong khỏi lớp vải.
- Đập nhẹ hai chiếc vào nhau và chải khô để đất cát rơi bớt. Chải ướt khi còn nhiều cát thì cát thành hạt mài, làm xước vải lưới.
- Nhúng bàn chải vào nước xà phòng, chải thân giày theo vòng tròn nhỏ, từ ngoài vào trong. Không dội cả đôi giày vào chậu nếu chưa cần, vì nước ngấm sâu vào phần đệm gót lâu khô và dễ có mùi.
- Chải đế và các rãnh đế bằng bàn chải đánh răng. Vết bẩn bám ở mép giáp giữa đế và thân vải nên chải dọc theo đường ráp, không cạy mạnh vào khe keo.
- Lau lại bằng khăn ẩm sạch để hết bọt. Xà phòng còn sót khi khô sẽ để lại vệt ố vàng nhạt trên vải trắng, nhiều người nhầm là giặt chưa sạch.
- Nhồi giấy trắng hoặc khăn khô vào lòng giày để thấm nước và giữ phom, thay giấy sau vài giờ. Không dùng giấy có mực in vì mực có thể lem sang vải ướt.
Với giày trắng có vết bẩn cứng đầu, có thể dùng chút bột baking soda trộn với nước rửa chén thành hỗn hợp sệt, chà bằng bàn chải rồi lau sạch. Mẹo trộn baking soda với giấm sủi bọt trông mạnh nhưng thực ra hai chất trung hoà nhau, sức tẩy còn lại không nhiều hơn mỗi chất dùng riêng.
Có nên giặt giày bằng máy giặt?
Một số giày vải, giày chạy thân lưới chịu được máy giặt, nhưng đó là cách có rủi ro. Lực quay và va đập làm keo giữa đế và thân yếu đi, phần đệm gót có thể xô lệch, giày da và giày có chi tiết nhựa cứng có thể biến dạng. Máy giặt cửa trên có trục quay giữa còn làm giày đập vào lồng giặt, vừa hại giày vừa hại máy.
Nếu vẫn muốn dùng máy, hãy tháo dây và lót, chải sạch cát bùn trước, cho giày vào túi giặt và giặt chung với vài chiếc khăn cũ để giảm va đập. Chọn chế độ nhẹ, nước lạnh, vắt tốc độ thấp hoặc bỏ vắt. Không bao giờ cho giày vào máy sấy: nhiệt độ cao là nguyên nhân phổ biến khiến đế bong và thân giày co rúm.
Một số nhà sản xuất ghi rõ không giặt máy trong hướng dẫn kèm theo giày hoặc trên lưỡi gà. Khi đôi giày còn trong thời gian bảo hành, giặt máy có thể khiến bạn khó đổi trả nếu đế bong. Với giày đắt tiền, giày có đệm khí, giày có lớp màng chống thấm, giặt tay vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Tần suất cũng quan trọng. Giặt sâu cả đôi giày nhiều lần trong tháng làm keo và vải xuống cấp nhanh. Lau nhanh sau mỗi lần dính bẩn và chỉ giặt kỹ khi thật cần sẽ giúp đôi giày sống lâu hơn nhiều.
Đế ố vàng: vì sao xảy ra và làm trắng được tới đâu
Hiểu đúng nguyên nhân. Cao su và nhựa làm đế, nhất là đế trong hoặc đế màu kem, bị oxy hoá khi tiếp xúc không khí, ánh nắng và nhiệt. Lớp ố nằm trong vật liệu chứ không phải lớp bẩn phủ bên ngoài, nên xà phòng hay chất tẩy rửa thường không làm hết.
Thử làm sạch trước. Nhiều đôi trông ố vàng nhưng thật ra là bụi và cặn xà phòng bám trên đế nhám. Chải kỹ bằng hỗn hợp baking soda và nước rửa chén, lau sạch, để khô rồi mới đánh giá lại. Đế trắng đục thường sáng lên đáng kể ở bước này.
Các loại dung dịch làm trắng đế. Trên thị trường có các loại gel hoặc kem làm trắng đế, phần lớn dựa trên chất oxy hoá như hydrogen peroxide, dùng kèm ánh sáng có tia cực tím để phản ứng diễn ra. Cách làm thường là bôi lên đế, bọc màng bọc thực phẩm, để dưới nắng hoặc đèn UV một thời gian rồi rửa sạch.
Giới hạn và rủi ro. Kết quả không đồng đều giữa các đôi, đế trong ngả vàng lâu năm có khi chỉ sáng lên một ít. Chất oxy hoá nồng độ cao làm rát da, hại mắt, cần đeo găng và kính, tránh dính vào thân vải màu. Phơi lâu dưới nắng lại làm keo yếu và vải bạc màu, nên phải che phần thân giày cẩn thận.
Không dùng thuốc tẩy javel lên đế và thân. Javel có thể làm cao su giòn hơn và để lại vết vàng loang trên vải tổng hợp, đúng thứ bạn muốn bỏ. Nhiều đôi giày trắng bị ố nặng hơn sau khi tẩy javel chứ không trắng hơn.
Khử mùi giày mà không hại giày
Mùi hôi chủ yếu đến từ mồ hôi và vi khuẩn sống trong lớp lót, đệm gót. Giày đóng kín, mang liên tục, không được phơi khô giữa các ngày là môi trường lý tưởng cho mùi. Một số việc làm được ngay:
- Tháo lót giày ra phơi riêng mỗi tối. Lót là chỗ giữ mùi nhiều nhất; lót đã mỏng, bong lớp xốp thì nên thay lót mới cùng cỡ.
- Rắc một lớp baking soda khô vào lòng giày qua đêm, sáng đổ ra và gõ sạch. Baking soda hút ẩm và mùi, an toàn với đa số chất liệu, nhưng nên tránh để lại bột trong giày da lộn màu sẫm vì dễ đọng vệt trắng.
- Luân phiên hai đôi nếu có thể, để mỗi đôi có ít nhất một ngày khô hoàn toàn. Đây là cách giảm mùi hiệu quả nhất mà nhiều người bỏ qua.
- Mang tất cotton hoặc tất thấm hút mồ hôi, thay mỗi ngày. Mang giày thể thao không tất làm mồ hôi ngấm thẳng vào lót.
- Túi hút ẩm đặt trong giày khi cất tủ giúp giảm ẩm mốc trong mùa nồm, nhất là ở các tỉnh phía Bắc.
- Nếu đã giặt, khử mùi, phơi đủ mà giày vẫn hôi nặng hoặc chân có biểu hiện nấm, ngứa, bong da, nên đi khám da liễu vì đó không còn là chuyện vệ sinh giày.
Tránh xịt nước hoa trực tiếp vào giày để che mùi. Mùi thơm trộn mùi mồ hôi thường còn khó chịu hơn, cồn trong nước hoa còn có thể làm khô keo và da.
Phơi giày đúng cách và giữ giày sạch lâu hơn
Sau khi giặt, phơi giày ở nơi thoáng gió, có bóng râm, đặt nghiêng hoặc úp mũi xuống để nước thoát ra khỏi lòng giày. Nắng buổi trưa mùa hè ở miền Nam hay miền Trung đủ nóng để làm keo mềm ra và làm vải trắng ngả màu, vì vậy tránh để giày phơi thẳng dưới nắng hàng giờ. Không đặt giày sát quạt sưởi, máy sấy tóc ở mức nóng hay trên nóc tủ lạnh.
Giày vải thường khô sau khoảng một đến hai ngày tuỳ thời tiết; mùa mưa, mùa nồm có thể lâu hơn. Mang giày khi lòng còn ẩm là cách nhanh nhất để mùi quay lại. Thay giấy nhồi vài lần trong ngày đầu giúp khô nhanh hơn rõ rệt.
Để giày đỡ phải giặt sâu, bạn có thể xịt lớp phủ chống bám bẩn và chống nước dành cho vải sau khi giày đã sạch và khô. Lớp phủ này không biến giày thành giày đi mưa, nhưng làm vết bẩn khó ngấm vào sợi, lau dễ hơn. Nên xịt ở nơi thoáng khí, đeo khẩu trang, thử trước ở phần khuất vì một số lớp phủ làm sẫm màu vải.
Thói quen nhỏ nhưng có ích: lau đế và mép giày bằng khăn ẩm ngay khi về nhà sau ngày mưa, cất giày nơi khô thoáng thay vì trong hộp kín ở góc ẩm. Giày được giữ sạch đều thì ít khi cần đến những mẹo tẩy mạnh tay.
Mẹo truyền miệng và thực tế khi làm sạch giày
Mạng xã hội có rất nhiều mẹo làm trắng giày. Một số mẹo dùng được, một số vô hại nhưng không hiệu quả, vài mẹo lại làm hỏng giày nhanh hơn. Bảng dưới tổng hợp những mẹo hay gặp nhất.
| Mẹo | Thực tế | Nên dùng không |
|---|---|---|
| Trộn baking soda với giấm | Sủi bọt mạnh nhưng hai chất trung hoà nhau, sức tẩy giảm | Dùng riêng từng chất thì tốt hơn |
| Ngâm giày trong nước javel loãng | Có thể làm ố vàng vải tổng hợp, làm cao su giòn | Không |
| Phơi giày ướt dưới nắng trưa cho nhanh khô | Keo đế mềm ra, vải trắng dễ ngả màu | Không, phơi nơi thoáng có bóng râm |
| Dùng giấy ăn quấn quanh giày trắng khi phơi | Giấy hút bớt nước và cặn bẩn trồi lên mặt vải, giảm vệt ố | Được, với giày vải trắng |
| Tẩy vết bẩn bằng miếng mút melamine | Mài mòn nhẹ, hiệu quả trên đế cao su và mép nhựa | Được trên đế, cẩn thận với da và vải |
| Cho giày vào ngăn đá để diệt mùi | Lạnh làm chậm vi khuẩn nhưng không loại bỏ chúng, mùi quay lại khi giày ấm | Không hiệu quả lâu dài |
| Sơn trắng phủ lên đế ố | Che được màu nhưng lớp sơn nứt ở chỗ gập, bong theo mảng | Chỉ khi chấp nhận tạm thời |
Nguyên tắc chung: cách nào tác động mạnh, nhanh, nóng thì thường đánh đổi bằng tuổi thọ của keo và vải. Với một đôi giày bạn muốn mang lâu, chậm và nhẹ tay vẫn là cách rẻ nhất.
Miếng mút melamine, loại mút trắng tẩy vết bẩn trên tường, hoạt động như giấy nhám cực mịn. Dùng nhẹ tay trên đế cao su thì sạch rất nhanh, nhưng chà mạnh lên da trơn có thể làm mất lớp hoàn thiện và tạo vệt mờ.
Câu hỏi thường gặp
Giày trắng bị ố vàng sau khi giặt là do đâu?
Thường do xà phòng chưa được lau sạch, khi khô đọng lại thành vệt vàng nhạt, hoặc do phơi dưới nắng gắt khi giày còn ướt. Thử lau lại bằng khăn ẩm sạch nhiều lần rồi phơi trong bóng râm, vệt ố nhẹ thường mờ đi.
Có dùng kem đánh răng để làm trắng giày được không?
Kem đánh răng có hạt mài nhẹ nên làm sạch được vết bẩn nhỏ trên đế cao su hoặc mép da trơn. Với thân vải thì hiệu quả kém và dễ để lại vệt trắng đục khó lau. Không nên coi đây là cách xử lý chính.
Giày da lộn bị ướt mưa thì làm sao?
Thấm bớt nước bằng khăn khô, nhồi giấy vào lòng giày và để khô tự nhiên ở nơi thoáng, không phơi nắng, không sấy nóng. Khi đã khô hẳn, dùng bàn chải lông mềm chải nhẹ để dựng lại lớp lông, vết loang nhẹ thường đều màu trở lại.
Bao lâu nên giặt giày thể thao một lần?
Không có con số cố định, tuỳ tần suất mang và môi trường. Giày mang hằng ngày nên lau sau khi bẩn và giặt kỹ khi thấy vết bẩn ngấm vào vải hoặc có mùi. Giặt sâu quá dày làm keo và vải xuống cấp nhanh hơn.
Dây giày trắng bị xám màu có làm trắng lại được không?
Được trong đa số trường hợp. Ngâm dây vào nước ấm pha bột giặt hoặc chất tẩy gốc oxy khoảng vài giờ, vò kỹ rồi xả sạch. Dây đã sờn, xù đầu bịt nhựa thì nên thay dây mới, vừa rẻ vừa làm giày trông mới hẳn.
Giày có đệm khí ở gót có giặt máy được không?
Không nên. Va đập trong lồng giặt và nhiệt có thể làm hại phần đệm cũng như keo giữa đệm và đế. Với loại giày này, chỉ nên lau và chải phần thân, làm sạch đế bằng khăn ẩm và bàn chải mềm.