Nhiều nhà phố cũ ở Hà Nội, Huế, TP.HCM còn sàn đá mài: lớp xi măng trộn hạt đá nhỏ, được mài phẳng tại chỗ, nhìn lấm tấm như hạt tiêu. Nhà vườn, nhà ống thấp tầng lại hay có gạch tàu đỏ nung ở sân, hiên, có khi cả trong nhà. Sau nhiều năm, hai loại sàn này xỉn màu, ố loang, đọng cặn trắng, mọc rêu, và người ta thường nghĩ ngay tới lát đè lên. Thực ra, đá mài có thể mài lại cho sáng gần như mới, còn gạch tàu có thể vệ sinh sâu và phủ bảo vệ để giữ màu ấm, chống ố.
Giữ sàn cũ không chỉ vì hoài niệm: không nâng cốt sàn, không đụng cửa, không thêm lớp vật liệu sợ ẩm. Bài này giúp bạn đánh giá sàn còn giữ được không, việc nào tự làm được, việc nào cần thợ có máy, và những sai lầm làm hỏng mặt sàn không phục hồi được.
Đá mài và gạch tàu khác nhau thế nào khi làm mới
Sàn đá mài là một lớp liền, cứng, gồm xi măng và hạt đá; độ sáng của nó đến từ việc mài phẳng mặt hạt đá. Khi bị xỉn, nguyên nhân là mặt sàn bị mài mòn không đều qua nhiều năm đi lại, trầy xước li ti, cộng với vết bẩn ngấm vào phần xi măng. Vì vậy cách làm mới cơ bản là mài đi một lớp rất mỏng để lộ mặt mới, rồi đánh bóng và phủ bảo vệ.
Gạch tàu là gạch đất nung, có nhiều lỗ rỗng li ti, hút nước tốt. Chính độ xốp này giúp sân gạch mát và không trơn khi khô, nhưng cũng khiến nó dễ hút dầu mỡ, hút nước bẩn, mọc rêu ở chỗ râm, và đọng lớp muối khoáng màu trắng khi nước bốc hơi lên bề mặt. Gạch tàu không mài bóng như đá mài; làm mới nó chủ yếu là làm sạch sâu, để khô, rồi phủ chất bảo vệ thấm sâu giúp gạch đỡ hút bẩn.
Điểm chung là cả hai rất kỵ hoá chất mạnh dùng sai cách. Chất tẩy chứa axit mạnh ăn mòn phần xi măng và các hạt đá gốc đá vôi trong đá mài, để lại mặt sàn rỗ, mờ đục vĩnh viễn; trên gạch tàu, nó có thể làm phai màu và làm yếu ron vữa. Đây là sai lầm phổ biến nhất khi tự vệ sinh sàn cũ.
Đánh giá sàn cũ còn giữ được không
Đi một vòng khắp sàn với đèn pin, cán búa gỗ và một xô nước nhỏ.
- Gõ dò tiếng như với gạch men: chỗ nghe rỗng là lớp sàn đã tách khỏi nền. Đá mài đổ liền mảng có thể bộp thành vùng; gạch tàu có thể bộp từng viên.
- Xem vết nứt. Nứt chân chim mảnh ở đá mài, hoặc nứt theo các thanh nẹp phân ô cũ, thường là bề mặt. Vết nứt dài, rộng, chạy xuyên nhiều ô hoặc kèm lún, nghiêng là chuyện nền và kết cấu, cần người có chuyên môn xem trước.
- Nhỏ vài giọt nước lên các chỗ khác nhau. Nước thấm nhanh, sẫm màu ngay là bề mặt đang rất xốp, hút bẩn; nước đọng thành giọt là còn lớp phủ cũ hoặc bề mặt kín.
- Tìm vết ố dầu mỡ, vết rỉ sắt từ chân bàn ghế kim loại, vết xi măng, sơn rơi vãi từ những lần sửa trước.
- Xem độ ẩm chân tường và sàn. Sàn tầng trệt nhà cũ hay ẩm từ đất; cặn trắng xuất hiện trở lại sau khi lau là dấu hiệu hơi ẩm vẫn đang đi lên qua sàn.
Nếu sàn chắc, chỉ xỉn, ố và nứt chân chim, đó là ứng viên tốt để giữ lại. Nếu bộp thành mảng lớn hoặc nứt kèm lún, làm mới bề mặt không giải quyết được gì.
Mài lại sàn đá mài: việc của thợ có máy
Vì sao nên thuê. Máy mài sàn rất nặng, dùng đĩa mài kim cương qua nhiều cấp từ thô đến mịn; người chưa dùng dễ mài lõm từng vệt hoặc mài không đều sát chân tường. Thợ làm sàn đá có máy mài chính, máy mài cầm tay cho mép, và kinh nghiệm đọc mặt sàn.
Mài ướt và bùn mài. Thợ thường mài ướt để giảm bụi và làm mát đĩa. Bùn mài là hỗn hợp nước, bột xi măng và bột đá; hỏi trước thợ sẽ gom và xử lý bùn thế nào. Đổ bùn xi măng xuống cống, rãnh trong nhà dễ gây tắc khi nó lắng và đông cứng.
Che chắn và tiếng ồn. Che chân tường, cửa gỗ, đồ đạc khỏi nước và bùn bắn. Máy mài ồn và rung, nhà liền kề và chung cư cần báo hàng xóm và theo giờ được phép làm việc gây ồn.
Ổ cắm và dây điện. Máy dùng điện trên sàn ướt. Thợ phải dùng ổ có thiết bị chống giật, dây không nằm trong vũng nước. Nếu nhà bạn chưa có thiết bị chống giật, nói với thợ trước, đừng để họ cắm tạm vào ổ bất kỳ.
Trám vết nứt và lỗ rỗ. Trước bước mài mịn, thợ trám vết nứt mảnh và lỗ rỗ bằng hỗn hợp keo trộn bột màu hoặc bột đá cho gần với màu nền. Hỏi xem thợ pha màu thế nào và cho xem thử ở một góc.
Đánh bóng và phủ. Sau cấp mài mịn nhất, sàn được đánh bóng rồi phủ chất bảo vệ thấm vào bề mặt, giúp chống ố dầu mỡ, nước. Hỏi rõ loại phủ cho sàn trong nhà hay ngoài trời, có làm sàn trơn hơn không, bao lâu nên phủ lại.
Làm sạch sâu sân và sàn gạch tàu
Phần này tự làm được với dụng cụ đơn giản: bàn chải cứng cán dài, xô, chổi cao su gạt nước, chất tẩy rửa trung tính hoặc chuyên cho gạch nung, găng tay, ủng.
- Quét sạch đất cát, lá cây, cạo rêu dày bằng bay nhựa hoặc chổi cứng. Không dùng bàn chải sắt cọ mạnh lên mặt gạch vì làm trầy và lộ lớp xốp hơn.
- Làm ướt gạch trước khi bôi chất tẩy, để gạch không hút sâu hoá chất.
- Chà từng ô bằng dung dịch tẩy rửa phù hợp gạch nung, theo tỷ lệ trên nhãn, chà theo vòng tròn rồi xả sạch bằng nhiều nước.
- Cặn trắng muối khoáng: chải khô khi gạch đã khô, rồi lau ẩm. Nếu cần sản phẩm tẩy chuyên dụng, thử trước ở góc khuất, xả thật sạch sau khi dùng. Cặn quay lại nhanh là dấu hiệu nước vẫn đi lên từ nền.
- Rêu và vết đen ở chỗ râm: xử lý bằng sản phẩm diệt rêu cho bề mặt ngoài trời theo nhãn, tránh để chảy vào bồn cây và nơi trẻ em, thú nuôi chơi.
- Máy xịt rửa áp lực chỉ dùng ở mức vừa phải, giữ khoảng cách. Áp lực cao bắn trực tiếp vào gạch tàu cũ có thể bào mòn mặt gạch và móc vữa ron ra.
- Để gạch khô nhiều ngày nắng trước khi phủ bảo vệ. Gạch nung giữ nước bên trong lâu hơn vẻ ngoài.
Phủ bảo vệ: chọn loại theo vị trí
Lớp phủ giúp sàn đỡ ố, nhưng chọn sai làm sàn trơn hoặc nhốt hơi ẩm, gây bong và mờ đục. Đọc kỹ nhãn về loại bề mặt và trong nhà hay ngoài trời.
| Kiểu phủ | Đặc điểm | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thấm sâu, không tạo màng | Đi vào lỗ rỗng, bề mặt gần như giữ nguyên | Gạch tàu sân, hiên; đá mài ngoài trời | Ít làm trơn, vẫn cho hơi ẩm thoát |
| Tạo màng bóng | Mặt bóng, làm màu đậm hơn | Sàn trong nhà khô ráo | Có thể trơn khi ướt; bong mờ nếu sàn ẩm từ dưới |
| Sáp đánh bóng truyền thống | Bóng ấm, phải đánh lại định kỳ | Sàn đá mài trong nhà ít nước | Bám bụi nếu đánh dày, trơn với tất chân |
| Không phủ | Giữ nguyên tính thở của vật liệu | Sàn hay ẩm từ đất | Phải lau dọn thường xuyên hơn |
Sân, bậc thềm, lối đi ngoài trời ưu tiên chống trơn hơn độ bóng, nhất là nhà có người già, trẻ nhỏ. Khi đổi dung môi phủ, mở cửa thông gió, không hút thuốc hay đun lửa gần đó, và giữ người, thú cưng tránh xa đến khi khô hẳn.
Giữ sàn cũ đẹp lâu sau khi làm mới
Lau bằng nước sạch và chất tẩy trung tính. Chất tẩy rửa mạnh, nước lau có axit hoặc kiềm cao làm hỏng lớp phủ và mặt sàn theo thời gian.
Thảm chặn cát ở cửa ra vào. Hạt cát dưới đế giày là giấy nhám, mài mòn lớp bóng nhanh nhất ở lối đi.
Lau ngay dầu mỡ, nước có màu. Nước mắm, dầu ăn, cà phê, nước trà để lâu ngấm vào phần xi măng và gạch nung, khó tẩy.
Đế nỉ dưới chân bàn ghế kim loại. Chân sắt đọng nước sẽ để lại vết rỉ tròn rất khó tẩy trên đá mài.
Phủ lại định kỳ. Nhỏ vài giọt nước thử: khi nước không còn đọng thành giọt mà thấm ngay, là lúc nên phủ lại lớp bảo vệ. Sân ngoài trời chịu nắng mưa trực tiếp cần phủ lại thường hơn sàn trong nhà.
Quét lá và giữ thoát nước cho sân gạch. Lá mục và nước đọng ở góc sân là nơi rêu bắt đầu. Giữ rãnh thoát nước thông, cắt tỉa cây che bóng quá dày để mặt gạch có nắng hong khô sau mưa.
Tự làm phần nào, thuê thợ phần nào
Với sàn đá mài, phần tự làm được là vệ sinh sâu bằng chất tẩy trung tính, cạo cẩn thận vết sơn và vết xi măng nhỏ, đánh bóng nhẹ bằng máy chà sàn gia đình cho sàn còn tốt, và lau bảo dưỡng hằng tuần. Phần nên thuê là mài lại toàn bộ, trám vết nứt cần pha màu khớp với nền, và phủ bảo vệ cho diện tích lớn. Khi hỏi thợ, đề nghị họ mài thử một ô nhỏ ở góc khuất để bạn thấy màu và độ sáng sau khi mài, trước khi làm cả nhà.
Với gạch tàu, hầu hết việc làm mới tự làm được: chà rửa, diệt rêu, để khô, phủ lớp thấm sâu bằng con lăn hoặc bình phun theo nhãn. Phần nên thuê là thay nhiều viên bộp, làm lại ron vữa hỏng diện rộng, hoặc xử lý sân bị đọng nước do dốc thoát nước sai. Ghi báo giá theo hạng mục: diện tích mài, số cấp mài, trám nứt, loại phủ, xử lý bùn mài và dọn dẹp, để so sánh giữa các thợ một cách công bằng. Chi phí đổi theo diện tích, tình trạng sàn, số cấp mài cần thiết và loại phủ, nên hai báo giá cho cùng một sàn có thể rất khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sàn đá mài cũ có thể tự đánh bóng bằng máy chà sàn gia đình không?
Máy chà sàn gia đình với miếng đánh bóng giúp làm sạch và tăng độ sáng nhẹ cho sàn còn tốt, nhưng không thay được việc mài lại khi sàn đã trầy, mòn không đều. Mài lại cần máy mài và đĩa mài chuyên dụng của thợ.
Mài lại sàn đá mài có làm sàn mỏng đi nhiều không?
Lớp mài đi thường rất mỏng, chỉ đủ lộ mặt mới. Thợ có kinh nghiệm sẽ đánh giá độ dày còn lại; sàn đã mài nhiều lần qua nhiều đời chủ thì cần cẩn thận hơn. Hỏi thợ trước về việc này.
Có nên dùng nước tẩy có axit để tẩy vết xi măng dính trên sàn đá mài không?
Không nên. Axit ăn mòn cả phần xi măng nền và hạt đá, để lại vết mờ, rỗ quanh chỗ tẩy. Cạo cơ học vết xi măng bằng dao cạo cẩn thận, hoặc để thợ xử lý khi mài lại.
Gạch tàu đã phủ bảo vệ có còn mát chân như trước không?
Lớp phủ thấm sâu gần như không làm thay đổi cảm giác mát của gạch nung. Lớp phủ tạo màng bóng có thể làm gạch bớt hút nước và đổi cảm giác bề mặt, đôi khi trơn hơn khi ướt.
Một viên gạch tàu vỡ thì thay thế nào?
Cắt bỏ vữa ron quanh viên vỡ, nạy viên ra, làm sạch nền, gắn viên mới bằng vữa, chèn ron lại. Gạch tàu mới thường sáng màu hơn gạch đã dùng lâu; dùng viên cũ tháo ra từ chỗ khuất sẽ đồng màu hơn.
Có lát đè lên sàn đá mài sau này được không nếu muốn?
Được, vì đá mài chắc thường là nền tốt cho sàn nổi hoặc gạch mới. Giữ lại và làm mới trước không cản trở việc lát đè về sau, ngược lại lát đè rồi muốn lộ lại đá mài thì khó hơn nhiều.