Quần áo phai màu có thể nhuộm lại tại nhà, nhưng kết quả phụ thuộc gần như hoàn toàn vào loại sợi vải. Cotton, lanh, vải tơ nhân tạo gốc cellulose (rayon, viscose) nhuộm dễ và lên màu đậm; len, lụa và nylon cần loại thuốc nhuộm khác; còn polyester gần như không nhuộm được bằng cách thông thường ở nhà, vì loại sợi này chỉ ăn màu ở nhiệt độ cao hơn nhiều so với nồi nước sôi.
Trường hợp hay gặp nhất là quần jean đen, áo thun đen, áo sơ mi xanh than bị bạc sau nhiều lần giặt. Với đồ cotton, nhuộm lại màu đen hoặc màu sẫm hơn màu cũ thường cho kết quả tốt. Nhuộm từ màu đậm sang màu nhạt thì không làm được, vì thuốc nhuộm chỉ cộng thêm màu chứ không xoá màu cũ.
Bài này giúp bạn đọc thành phần vải, chọn đúng nhóm thuốc nhuộm, làm theo quy trình nhuộm đều và giữ an toàn khi làm trong bếp hay ngoài sân.
Đọc thành phần vải trước khi mua thuốc nhuộm
Nhãn trong quần áo ghi tỷ lệ sợi. Bảng dưới cho biết mỗi loại sợi hợp với nhóm thuốc nhuộm nào và kết quả có thể mong đợi khi nhuộm tại nhà.
| Sợi vải | Nhóm thuốc nhuộm phù hợp | Kết quả tại nhà |
|---|---|---|
| Cotton, lanh, gai | Thuốc nhuộm hoạt tính (reactive) hoặc thuốc nhuộm trực tiếp cho sợi cellulose | Tốt, lên màu đậm, bền nếu cố định đúng cách |
| Rayon, viscose, modal | Như cotton | Tốt, nhưng vải yếu khi ướt, tránh vò mạnh |
| Len, lụa tơ tằm | Thuốc nhuộm axit, dùng giấm hoặc axit nhẹ để cố định | Được, nhưng dễ co, dễ nỉ nếu sốc nhiệt hoặc khuấy mạnh |
| Nylon | Thuốc nhuộm axit | Được, lên màu khá đậm |
| Polyester | Thuốc nhuộm phân tán, cần nhiệt độ cao | Gần như không đổi màu bằng nồi nước sôi thông thường |
| Vải pha cotton và polyester | Thuốc nhuộm cho cotton | Màu nhạt hơn và hơi lốm đốm, vì chỉ phần cotton ăn màu |
| Acrylic, vải tráng phủ | Khó nhuộm tại nhà | Không nên thử với đồ quý |
Một chi tiết hay bị quên: chỉ may của đa số quần áo là polyester. Khi nhuộm quần jean cotton, đường chỉ sẽ giữ nguyên màu cũ. Với quần jean đen có chỉ vàng cam, đó lại là điểm cộng; với áo sơ mi trắng nhuộm sang xanh thì đường chỉ trắng sẽ nổi lên, bạn nên tính trước.
Kỳ vọng đúng: nhuộm làm được gì và không làm được gì
Làm đậm lại màu đã bạc. Đây là việc nhuộm làm tốt nhất. Quần jean đen đã ngả xám, áo thun đen ngả nâu đỏ có thể lấy lại màu đen sâu nếu là cotton.
Đổi sang màu sẫm hơn. Áo màu be có thể nhuộm sang nâu, xanh rêu; áo xanh nhạt sang xanh than. Màu mới là màu cũ cộng thêm màu thuốc, nên áo vàng nhuộm xanh dương sẽ ra xanh lá, không ra xanh dương thuần.
Che vết ố, vết loang. Chỉ che được phần nào. Vết ố đậm, vết thuốc tẩy javel làm trắng một mảng vẫn có thể lộ ra dưới màu nhuộm, nhất là khi nhuộm sang màu sáng.
Không làm nhạt được màu. Muốn chuyển từ màu tối sang màu sáng thì phải tẩy màu trước bằng hoá chất khử màu, việc này làm yếu sợi vải và kết quả khó đoán. Với đồ đang dùng tốt, không nên thử.
Không cứu được vải đã mục. Nhuộm không làm vải chắc thêm. Áo thun đã mỏng, sờn cổ nhuộm xong vẫn mỏng và sờn, chỉ là màu đều hơn.
Chuẩn bị dụng cụ và chỗ làm
Nhuộm vải không cần thiết bị đặc biệt, nhưng cần dành riêng một số đồ dùng và chọn chỗ làm có thể dội nước.
- Thau hoặc nồi to bằng inox hay nhựa, đủ rộng để vải chìm hẳn và đảo được. Dùng riêng cho nhuộm, không dùng lại để nấu ăn.
- Que khuấy bằng gỗ hoặc nhựa dài, cũng dành riêng.
- Găng tay cao su dài cổ, tạp dề, quần áo cũ. Thuốc nhuộm bắn vào da sẽ bám nhiều ngày.
- Muối hạt hoặc muối tinh (giúp thuốc nhuộm sợi cellulose bám vào vải) và chất cố định theo hướng dẫn của loại thuốc bạn mua.
- Cân nhà bếp để cân vải khô, vì lượng thuốc tính theo khối lượng vải, không theo số món.
- Khẩu trang khi pha thuốc dạng bột, tránh hít bụi.
- Chỗ làm: sân, nhà tắm có sàn lát gạch, hoặc chậu giặt ngoài trời. Lót bạt nếu sàn là gạch men nhạt màu hoặc ron gạch trắng, vì vết bắn khó tẩy.
Đọc kỹ hướng dẫn trên gói thuốc nhuộm: mỗi loại có tỷ lệ thuốc, muối, chất cố định, nhiệt độ và thời gian riêng. Các con số trong bài này chỉ là nguyên lý chung, hướng dẫn của sản phẩm luôn được ưu tiên.
Quy trình nhuộm cotton đều màu
Phần lớn lỗi loang màu đến từ việc vải không được làm sạch, không ướt đều, hoặc ngâm trong thau quá chật. Quy trình dưới đây áp dụng cho quần jean, áo thun cotton.
- Giặt sạch món đồ, không dùng nước xả vải. Lớp hồ, dầu, chất xả còn sót sẽ làm thuốc ăn màu chỗ có chỗ không.
- Cân vải khi còn khô để tính lượng thuốc. Ghi lại khối lượng.
- Ngâm vải vào nước sạch cho ướt đều, vắt nhẹ. Vải ướt sẵn ăn màu đều hơn vải khô thả vào.
- Pha thuốc với một ít nước ấm cho tan hết, lọc qua vải mỏng nếu còn hạt. Đổ vào thau nước đủ nhiều để vải bơi tự do, khuấy đều, thêm muối theo tỷ lệ hướng dẫn.
- Thả vải vào, khuấy liên tục trong mười đến mười lăm phút đầu. Đây là lúc thuốc bám mạnh nhất; vải nằm yên một chỗ sẽ đậm ở chỗ đó, nhạt ở chỗ bị gấp.
- Thêm chất cố định theo hướng dẫn (với thuốc nhuộm hoạt tính thường là soda), tiếp tục khuấy định kỳ trong thời gian quy định.
- Vớt vải ra, xả nước lạnh nhiều lần tới khi nước gần trong. Giặt riêng với nước ấm và một ít xà phòng để rửa trôi thuốc thừa.
- Phơi trong bóng râm, lộn trái. Vài lần giặt đầu nên giặt riêng hoặc cùng đồ cùng màu.
Quần áo mới nhuộm thường lên màu đậm khi ướt và nhạt đi một chút khi khô. Nếu cần màu sâu hơn, nhuộm thêm một lượt thay vì tăng gấp đôi lượng thuốc ngay từ đầu.
Riêng quần jean và áo thun đen: những điều nên biết
Quần jean đen thường được nhuộm sợi trước khi dệt hoặc nhuộm cả tấm vải, rồi qua công đoạn giặt làm mềm. Sau nhiều lần giặt, màu đen bạc dần thành xám than, có khi ngả nâu đỏ ở đầu gối, đùi, mông, nơi ma sát nhiều. Khi nhuộm lại, những vùng bạc nhiều sẽ ăn màu mạnh hơn, nên quần trông đều màu trở lại; tuy vậy vệt sờn trắng ở mép túi, gấu quần do sợi bị mài mòn sẽ vẫn còn dấu, chỉ sẫm hơn trước.
Trước khi nhuộm, bạn tháo hoặc che các chi tiết không muốn đổi màu, như miếng da ở cạp sau, huy hiệu, nút đồng sơn. Nút kim loại có thể bị xỉn khi ngâm lâu trong dung dịch có muối và soda; lau khô ngay sau khi xả.
Áo thun đen cotton bạc ở vai và lưng (do phơi nắng) cũng là ứng viên tốt. Phần in hình trên áo thường là mực nhựa, sẽ không ăn thuốc nhuộm và giữ nguyên màu cũ; phần in bị nứt có thể bị thuốc lọt vào khe, tạo vân lạ. Nếu áo có hình in quan trọng với bạn, thử nhuộm một chiếc áo khác trước để xem kết quả.
Với đồ sẫm màu nói chung, cách tốt nhất vẫn là giữ màu từ đầu: giặt lộn trái, nước lạnh, ít bột giặt, phơi trong bóng râm. Mỗi lần nhuộm lại là thêm một lần vải ngâm hoá chất và vò, nên đừng biến nó thành việc làm mỗi mùa.
Các lỗi hay gặp và cách xử lý
Loang lổ, có vệt sáng tối. Thường do vải chưa sạch, vải gấp nếp khi ngâm hoặc thau quá chật. Nếu màu chưa đạt, có thể nhuộm lại lượt hai trong thau rộng hơn, khuấy kỹ hơn. Vệt loang nhẹ trên quần jean đôi khi lại trông tự nhiên.
Màu nhạt hơn mong đợi. Có thể vải là sợi pha nhiều polyester, thuốc quá ít so với khối lượng vải, nước không đủ ấm, hoặc thiếu muối và chất cố định. Đọc lại nhãn thành phần trước khi kết luận thuốc kém.
Ra màu khác dự tính. Màu cũ trộn với màu thuốc. Quần jean xanh nhuộm đen thường ra đen ánh xanh, không ra đen tuyền. Áo trắng ngả vàng nhuộm xanh dương có thể ra xanh hơi ngả lục.
Phai màu ra đồ khác khi giặt. Do thuốc thừa chưa xả hết hoặc chưa cố định đủ. Giặt riêng thêm vài lần với nước lạnh. Nếu vẫn ra màu nhiều, lượt nhuộm có thể đã thiếu chất cố định.
Vải co, nỉ lại. Hay gặp ở len và đồ cotton chưa từng giặt nóng. Len cần tăng giảm nhiệt từ từ, khuấy nhẹ; với áo len quý, cân nhắc kỹ có nên tự nhuộm không.
An toàn khi nhuộm tại nhà
Đeo găng và khẩu trang khi pha bột. Bụi thuốc nhuộm dạng bột mịn, dễ bay. Pha ở nơi thoáng, tránh hít và tránh để bụi rơi vào đồ ăn, bát đĩa.
Không dùng chung đồ bếp. Thau, nồi, que khuấy, cốc đong đã dùng cho thuốc nhuộm thì để riêng hẳn, đánh dấu để người trong nhà không lấy nhầm nấu ăn.
Cẩn thận với nước nóng. Nhuộm len, lụa, nylon bằng thuốc axit cần đun nóng. Đặt nồi chắc trên bếp, không để trẻ nhỏ đến gần, cầm bằng găng chịu nhiệt khi nhấc nồi.
Giữ trẻ em và thú cưng tránh xa. Dung dịch nhuộm có muối, soda và thuốc màu, trẻ có thể nhúng tay hoặc uống nhầm nếu để thau trên sàn.
Đổ nước thải hợp lý. Pha loãng với nhiều nước và đổ vào đường thoát nước sinh hoạt, không đổ ra vườn rau, ao hồ hay nơi có cây trồng. Thuốc nhuộm thừa dạng bột thì đậy kín, cất xa tầm tay trẻ em.
Đọc cảnh báo trên bao bì. Một số chất cố định có tính kiềm mạnh, gây rát da. Nếu bị bắn vào mắt, rửa ngay dưới vòi nước nhiều phút và đi khám nếu còn đau, đỏ.
Câu hỏi thường gặp
Quần jean đen bị bạc nhuộm lại có bền không?
Nếu quần là cotton và được nhuộm đúng cách có cố định màu, màu đen mới có thể giữ được khá lâu. Màu vẫn phai dần theo số lần giặt như quần mới; giặt lộn trái, nước lạnh và phơi râm giúp chậm phai.
Áo polyester bị phai có nhuộm được không?
Hầu như không bằng cách nhuộm trong nồi nước sôi thông thường, vì polyester chỉ ăn thuốc nhuộm phân tán ở nhiệt độ cao. Kết quả thường chỉ ngả màu nhẹ. Với áo polyester, nên chấp nhận màu hiện tại hoặc chuyển sang mục đích dùng khác.
Có nhuộm trong máy giặt được không?
Một số loại thuốc nhuộm có hướng dẫn nhuộm bằng máy giặt cửa trước. Tuy vậy, thuốc có thể bám vào gioăng cao su và lồng giặt, làm lem màu lần giặt sau. Nếu thử, cần chạy thêm chu trình vệ sinh lồng sau khi nhuộm.
Nhuộm xong đường chỉ vẫn giữ màu cũ, làm sao?
Chỉ may thường là polyester nên không ăn thuốc nhuộm cotton. Có thể dùng bút vải tô lại đường chỉ ở chỗ nổi bật, hoặc chấp nhận như một chi tiết thiết kế. Với quần jean, đường chỉ sáng màu trên nền đen thường trông có chủ ý.
Một gói thuốc nhuộm dùng được cho bao nhiêu quần áo?
Lượng thuốc tính theo khối lượng vải khô, không tính theo số món. Cân vải trước rồi đọc tỷ lệ trên bao bì. Muốn màu đậm như đen hoặc xanh than thường cần nhiều thuốc hơn so với màu pastel.
Áo trắng ố vàng có nên nhuộm sang màu khác không?
Có thể, nếu áo là cotton và bạn chấp nhận màu sẫm. Màu vàng ố sẽ trộn với màu thuốc, nên nhuộm sang màu sẫm như xanh than, nâu, đen sẽ che tốt hơn màu sáng.