Câu trả lời ngắn: bụi và hơi là hai thứ khác nhau, cần hai loại bảo vệ khác nhau. Khẩu trang lọc bụi mịn chặn được bụi chà nhám, bụi bột bả, nhưng không chặn được hơi dung môi của sơn dầu, chất tẩy sơn; muốn chặn hơi cần mặt nạ nửa mặt có phin lọc hơi hữu cơ. Khẩu trang vải và khẩu trang y tế mỏng gần như không bảo vệ trong cả hai trường hợp.
Ngoài đường thở, ba bộ phận hay bị bỏ quên là mắt (bụi trần rơi, sơn văng, hoá chất bắn), da tay (dung môi thấm qua da, chất tẩy gây bỏng) và tai (máy chà, máy khoan chạy lâu). Bài này chia theo từng việc làm mới thường gặp để bạn biết việc nào cần gì, đeo thế nào cho kín, và khi nào phải thay.
Việc nào cần bảo vệ gì
Bảng dưới là mức tối thiểu nên có cho từng việc. Thêm bảo vệ thì không thừa; bớt đi thì nên có lý do rõ ràng, chẳng hạn làm rất ngắn ở chỗ ngoài trời lộng gió.
| Việc | Đường thở | Mắt | Tay và tai |
|---|---|---|---|
| Lăn sơn nước tường trong nhà | Thông gió tốt; khẩu trang nếu nhạy mùi | Kính khi sơn trần | Găng mỏng cho đỡ dính |
| Sơn dầu cửa sắt, đồ gỗ; dùng dung môi | Mặt nạ phin lọc hơi hữu cơ | Kính bảo hộ | Găng nitrile |
| Chà nhám gỗ, chà bột bả | Khẩu trang lọc bụi mịn đeo kín | Kính kín | Nút tai khi dùng máy |
| Cạo sơn bong, cạo tường cũ | Khẩu trang lọc bụi mịn, làm ẩm bề mặt | Kính kín | Găng vải dày cho tay cầm dao |
| Phun sơn bằng máy, sơn xịt | Mặt nạ phin lọc hơi kèm lọc bụi | Kính kín hoặc mặt nạ cả mặt | Găng nitrile, áo dài tay |
| Dùng chất tẩy sơn, tẩy rửa mạnh | Mặt nạ phin lọc hơi, mở thông gió | Kính chống bắn hoá chất | Găng chịu hoá chất cổ dài |
| Khoan tường, cắt gạch | Khẩu trang lọc bụi mịn | Kính bảo hộ | Nút tai hoặc chụp tai |
Nếu chỉ sắm được một món, hãy sắm kính bảo hộ. Mắt là chỗ tổn thương nhanh và khó hồi phục nhất, mà kính lại rẻ và dễ dùng. Món thứ hai là khẩu trang lọc bụi mịn loại có viền ôm mặt.
Khẩu trang và mặt nạ: phân biệt cho đúng
Khẩu trang vải, khẩu trang y tế mỏng. Chủ yếu chặn giọt bắn và bụi thô. Bụi mịn của chà nhám, bột bả len qua viền hở hai bên má và qua lớp vải. Đừng dựa vào chúng khi chà, cạo hay dùng dung môi.
Khẩu trang lọc bụi mịn dạng cốc hoặc gập. Có lớp lọc dày, viền ôm sát và thanh kim loại để bóp theo sống mũi. Trên bao bì thường ghi cấp lọc theo một tiêu chuẩn nào đó; hãy chọn loại ghi rõ dùng cho bụi mịn. Loại có van thở ra giúp đỡ nóng và đỡ mờ kính. Chúng chặn bụi, không chặn hơi dung môi.
Mặt nạ nửa mặt có phin lọc. Thân cao su hoặc silicon ôm kín mũi miệng, hai bên gắn phin lọc thay được. Phin lọc hơi hữu cơ (thường có than hoạt tính) dành cho hơi dung môi của sơn dầu, vecni, keo; có loại phin kết hợp thêm tấm lọc bụi cho việc phun sơn. Đây là món cần khi bạn làm việc với sơn gốc dung môi trong không gian không thật thoáng.
Phin lọc có tuổi thọ. Phin lọc hơi bão hoà dần sau thời gian dùng. Dấu hiệu dễ nhận nhất là bắt đầu ngửi thấy mùi sơn qua mặt nạ dù đã đeo kín; lúc đó phải thay phin. Cất mặt nạ và phin trong túi kín khi không dùng, vì phin để ngoài không khí vẫn hút hơi và nhanh hết hạn.
Không có mặt nạ nào thay được thông gió. Mặt nạ bảo vệ người đeo, không bảo vệ người khác trong nhà, và không làm nồng độ hơi dung môi giảm đi. Mở cửa, tạo gió lùa và cho trẻ nhỏ, người già ra khỏi khu vực vẫn là việc bắt buộc.
Đeo khẩu trang và mặt nạ cho kín
Một chiếc khẩu trang tốt mà đeo hở viền thì bụi vẫn đi vào theo đường dễ nhất. Kiểm tra độ kín mỗi lần đeo:
- Cạo râu nếu có thể. Râu dài hay râu lởm chởm làm viền khẩu trang, mặt nạ không ôm sát da, bụi và hơi lọt qua.
- Đặt khẩu trang ôm trọn mũi và cằm, kéo dây trên qua đỉnh đầu, dây dưới qua gáy; không đeo kiểu móc tai lỏng.
- Dùng hai ngón tay bóp thanh kim loại theo hình sống mũi, từ giữa ra hai bên, không bóp bằng một ngón ở giữa thành hình chữ V.
- Thử kín: úp hai lòng bàn tay lên khẩu trang và thở ra mạnh. Thấy hơi thoát ra ở sống mũi hay hai bên má thì chỉnh lại dây và thanh mũi.
- Với mặt nạ có phin lọc, bịt tay vào hai phin rồi hít nhẹ: mặt nạ phải hơi xẹp vào và giữ nguyên. Không xẹp là đang hở.
- Đeo kính sau khi đã chỉnh khẩu trang, để gọng kính đè lên mép trên khẩu trang, giảm mờ kính.
Khẩu trang dùng một lần ướt hơi thở, bẩn, biến dạng thì thay ngay, đừng tiết kiệm. Mặt nạ nửa mặt sau mỗi buổi tháo phin, lau thân mặt nạ bằng khăn ẩm, để khô rồi cất.
Kính, găng tay và nút tai: chọn gì cho việc nào
Ba món này rẻ, nhẹ và thường chỉ thiếu vì quên. Để sẵn chúng cùng hộp với khẩu trang để lần nào cũng đeo đủ:
- Kính bảo hộ ôm sát có gọng che hai bên cho việc chà, khoan, cạo; kính kín dạng ôm mặt cho việc sơn trần, phun sơn và dùng hoá chất. Kính cận thường không phải kính bảo hộ; có loại kính bảo hộ đeo trùm ra ngoài kính cận.
- Găng nitrile mỏng cho sơn, keo, dung môi nhẹ: chịu dung môi tốt hơn găng cao su thường và ít gây dị ứng hơn.
- Găng chịu hoá chất cổ dài cho chất tẩy sơn, tẩy rửa mạnh; lộn cổ găng ra ngoài một nấc để hoá chất không chảy ngược vào cổ tay.
- Găng vải phủ cao su lòng bàn tay khi cầm dao cạo, bê vật liệu, xử lý gạch vụn có cạnh sắc.
- Nút tai xốp hoặc chụp tai khi chạy máy chà, máy khoan, máy hút bụi công suất lớn liên tục; tiếng ồn kéo dài gây mệt và hại thính lực dần dần.
- Áo dài tay, quần dài cũ, mũ trùm tóc khi chà, cạo trần và phun sơn; giặt riêng sau khi làm, không giặt chung với quần áo trẻ nhỏ.
Một lưu ý quan trọng: không đeo găng tay vải khi dùng máy khoan, máy có phần quay, vì găng có thể bị cuốn vào. Găng chỉ dùng khi cầm vật liệu, sơn, hoá chất; còn khi bóp cò máy khoan thì tay trần hoặc găng ôm sát mỏng.
Cạo sơn cũ, chà bột bả trong nhà đang ở: bụi đi đâu
Bụi chà nhám và bụi bột bả rất mịn, lơ lửng trong không khí nhiều giờ rồi mới lắng, bám lên rèm, nệm, quạt, điều hoà. Nếu nhà đang có người ở, bảo vệ đường thở của bạn chỉ là một nửa; nửa còn lại là giữ bụi không đi khắp nhà. Đóng cửa phòng đang làm, che khe cửa bằng nilon và băng keo, tắt điều hoà để không hút bụi vào dàn lạnh.
Với tường cũ, cách giảm bụi hiệu quả là làm ẩm trước khi cạo: xịt nhẹ nước lên vùng sơn bong, chờ một lúc rồi cạo. Mảng sơn ẩm rơi xuống thành vảy thay vì thành bụi. Chà bột bả thì dùng máy chà có ống hút bụi nếu được, hoặc chà tay từng vùng nhỏ rồi hút bụi ngay, không để dồn tới cuối ngày.
Nhà xây từ rất lâu, nhiều lớp sơn chồng nhau không rõ loại, cần thêm một lớp thận trọng. Ở một số nước, sơn đời cũ từng chứa chì, và bụi từ việc chà khô lớp sơn đó đặc biệt có hại cho trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Bạn không cần hoảng, nhưng với lớp sơn rất cũ, nên ưu tiên làm ẩm khi cạo, không chà khô bằng máy, không đốt sơn bằng súng nhiệt ở nhiệt độ cao, và cho trẻ nhỏ ra khỏi nhà trong thời gian làm.
Cuối buổi, cởi quần áo làm việc ngay tại khu vực làm, cho vào túi, mang đi giặt riêng. Rửa tay, rửa mặt trước khi ăn uống, bế con. Bụi bám trên tóc và quần áo là con đường đưa bụi vào phòng ngủ mà nhiều người không để ý.
Dấu hiệu cần dừng tay ngay và khi nào nên đi khám
Đồ bảo hộ có giới hạn, và cơ thể thường báo trước khi giới hạn đó bị vượt. Đang sơn hoặc dùng dung môi mà thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mắt cay chảy nước, cổ họng rát, cảm giác say say như uống rượu, thì nghĩa là nồng độ hơi trong phòng đã quá cao hoặc mặt nạ đã hở, phin đã bão hoà. Dừng ngay, ra chỗ không khí sạch, mở thêm cửa, và chỉ quay lại khi đã khắc phục.
Hoá chất bắn vào mắt thì rửa ngay bằng nước sạch chảy liên tục nhiều phút, giữ mí mắt mở, không dụi mắt; sau đó đến cơ sở y tế, mang theo bao bì sản phẩm để nhân viên y tế biết thành phần. Hoá chất dính da thì cởi bỏ quần áo dính, rửa nhiều nước. Nuốt nhầm dung môi, chất tẩy thì không tự gây nôn, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Người có bệnh hen, bệnh phổi, dị ứng da, phụ nữ mang thai nên hạn chế tự làm những việc có dung môi mạnh, chất tẩy sơn, hoặc nhiều bụi mịn. Nếu vẫn muốn tự làm, hỏi bác sĩ của mình trước, và chọn vật liệu gốc nước, ít mùi khi có thể. Bảo hộ tốt nhất đôi khi là để người khác làm phần việc đó.
Hộp bảo hộ tối thiểu nên có sẵn trong nhà
Đồ bảo hộ chỉ có tác dụng khi nó nằm sẵn đúng chỗ lúc bạn bắt đầu làm. Gom những món dưới đây vào một hộp có nắp, để cạnh hộp dụng cụ, ai trong nhà cũng lấy được:
- Hai cặp kính bảo hộ: một kính ôm sát gọng che bên, một kính kín ôm mặt; thêm một cặp cho người phụ việc.
- Một hộp khẩu trang lọc bụi mịn có viền ôm mặt, loại có thanh kim loại sống mũi.
- Một mặt nạ nửa mặt cỡ vừa với người hay làm nhất, kèm một cặp phin lọc hơi hữu cơ cất trong túi kín.
- Một hộp găng nitrile, một đôi găng chịu hoá chất cổ dài và một đôi găng vải phủ cao su.
- Một gói nút tai xốp hoặc một chụp tai.
- Một chai nước sạch nhỏ dùng để rửa mắt khẩn cấp và vài khăn sạch.
Mỗi lần xong việc, bổ sung ngay món đã dùng hết và vứt khẩu trang bẩn. Kính trầy mờ, dây chun dãn, găng thủng là đến lúc thay; đồ bảo hộ cũ hỏng tạo cảm giác an toàn giả, nguy hiểm hơn là biết mình đang không có gì.
Câu hỏi thường gặp
Khẩu trang y tế có dùng khi sơn nhà được không?
Khẩu trang y tế chỉ chặn được giọt bắn và một phần bụi thô. Nó không chặn hơi dung môi của sơn dầu và để lọt nhiều bụi chà nhám qua viền hở. Khi chà, cạo hãy dùng khẩu trang lọc bụi mịn ôm kín; khi dùng sơn gốc dung môi hãy dùng mặt nạ có phin lọc hơi hữu cơ.
Sơn nước có cần đeo mặt nạ phòng độc không?
Sơn nước ít mùi hơn sơn dầu nhiều. Khi lăn sơn nước ở phòng thoáng, đa số người không cần mặt nạ phin lọc, chỉ cần mở cửa tạo gió lùa. Nếu bạn nhạy mùi, làm trong phòng kín, hoặc phun sơn bằng máy tạo sương, nên đeo thêm khẩu trang hoặc mặt nạ phù hợp.
Bao lâu thì phải thay phin lọc của mặt nạ?
Không có con số chung cho mọi trường hợp vì phụ thuộc loại phin, nồng độ hơi và thời gian dùng. Hãy theo hướng dẫn của nhà sản xuất và thay ngay khi bắt đầu ngửi thấy mùi qua mặt nạ đã đeo kín, hoặc khi thở thấy nặng. Cất phin trong túi kín để kéo dài tuổi thọ.
Đeo kính cận có cần thêm kính bảo hộ không?
Kính cận thường không có gọng che hai bên và tròng có thể vỡ khi bị vật cứng văng vào. Khi khoan, chà, cạo, sơn trần nên dùng loại kính bảo hộ đeo trùm ra ngoài kính cận, hoặc kính kín dạng ôm mặt có khoảng trống đủ cho kính cận bên trong.
Găng cao su rửa bát có dùng với dung môi được không?
Găng cao su tự nhiên dùng rửa bát có thể bị một số dung môi làm phồng, mềm và thấm qua. Với sơn dầu, dung môi pha sơn, keo, găng nitrile phù hợp hơn. Với chất tẩy sơn mạnh, chọn găng ghi rõ chịu hoá chất và đọc hướng dẫn trên bao bì sản phẩm.
Bụi chà nhám dính vào mắt thì xử lý thế nào?
Không dụi mắt. Chớp mắt nhiều lần và rửa mắt bằng nước sạch chảy nhẹ để bụi trôi ra. Nếu vẫn cộm, đỏ, đau, nhìn mờ, hoặc có mảnh vụn cứng bắn vào, hãy đến cơ sở chuyên khoa mắt kiểm tra, không tự dùng vật nhọn lấy dị vật.