Trong mọi dụng cụ của người tự làm mới nhà, cái thang là thứ trông vô hại nhất nhưng gây chấn thương nặng nhiều nhất. Người ta ngã thang không phải vì leo quá cao, mà phần lớn ở độ cao rất bình thường: đứng trên bậc thứ ba thứ tư để thay bóng đèn, sơn mép trần, tháo rèm. Ngã từ độ cao đó xuống nền gạch, va vào cạnh bàn hay bậc cầu thang đủ để gãy cổ tay, chấn thương cột sống hoặc đầu.
Muốn dùng thang an toàn, bạn cần ba thứ: chọn đúng loại thang cho việc, đặt thang trên nền vững với góc đúng, và giữ tư thế không với người, không đứng quá cao. Bài này nói kỹ từng phần, kèm cách kiểm tra thang cũ trước khi leo và những tình huống nên dừng lại, gọi thợ có giàn giáo và dây an toàn.
Chọn loại thang theo việc trong nhà
Mỗi kiểu thang được thiết kế cho một cách dùng. Dùng sai kiểu, chẳng hạn dựa thang chữ A gập vào tường như thang đơn, là một trong những nguyên nhân ngã hay gặp.
| Loại thang | Hợp với | Không hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thang ghế hai ba bậc | Lau tủ trên, treo rèm thấp, sơn mép tường | Trần cao, việc phải với xa | Gọn nhất cho căn hộ, nên có tay vịn |
| Thang chữ A | Sơn trần, thay đèn, quạt trần, sơn tường cao | Dựa vào tường, đặt trên bậc cầu thang | Phải mở hết và khoá thanh giằng |
| Thang rút (thang ống lồng) | Dựa tường để lên cao, cất gọn | Đứng giữa phòng không có chỗ tựa | Kiểm tra từng đoạn đã khoá chốt |
| Thang đa năng gấp khúc | Biến thành chữ A, thang dựa, giá đỡ | Người mới chưa quen khoá khớp | Khớp phải khoá kêu tách, thử lực trước khi leo |
| Giàn giáo nhỏ có bánh xe | Sơn trần, bả tường diện tích lớn | Nền dốc, nền không phẳng | Khoá bánh trước khi đứng lên |
Với việc trong nhà ở nhà phố và căn hộ, bộ đôi hay dùng nhất là một thang ghế thấp và một thang chữ A vừa tầm trần. Thang rút tiện cất nhưng khi đứng ở giữa phòng để sơn trần, nó không có chỗ tựa; lúc đó thang chữ A mới là lựa chọn đúng.
Kiểm tra thang trước mỗi lần leo
Thang nhôm để lâu ngày, bị va đập khi chuyển nhà, hay thang mượn của hàng xóm đều đáng một phút kiểm tra. Làm theo thứ tự dưới đây:
- Nhìn hai thanh đứng dọc thân thang: không cong, không móp, không có vết nứt ở chỗ nối bậc. Thanh cong dù ít cũng nên bỏ thang đó.
- Lắc từng bậc bằng tay: bậc không lỏng, không xoay, đinh tán không long. Bậc lỏng là chỗ thang hay gãy khi dồn trọng lượng.
- Xem đế cao su chống trượt ở bốn chân: còn đủ, không mòn trơn, không bong. Thiếu một đế là thang bị cập kênh và trượt trên gạch bóng.
- Với thang chữ A, mở hết cỡ và xem thanh giằng hay chốt khoá giữa hai vế có khoá chặt không. Với thang rút, kéo từng đoạn và nghe tiếng chốt khoá vào lỗ.
- Lau sạch sơn, dầu, bụi bám trên bậc. Bậc dính sơn ướt hay dầu là bậc trượt chân.
- Đọc nhãn tải trọng của thang nếu còn. Tổng trọng lượng của bạn cộng xô sơn, dụng cụ phải nằm trong giới hạn đó.
Thang có bất kỳ hỏng hóc nào ở thân, bậc, khớp khoá thì đừng sửa tạm bằng dây buộc hay băng keo rồi leo. Đánh dấu hỏng, cất riêng, và dùng thang khác. Đây không phải chỗ để tiết kiệm.
Đặt thang đúng chỗ, đúng góc
Phần lớn cú ngã bắt đầu từ chân thang, không phải từ người đứng trên. Trước khi bước lên bậc đầu tiên:
- Nền phẳng, khô, sạch. Lau khô sàn gạch trước khi đặt thang, nhất là sau khi lau nhà hoặc khi sàn đang đọng hơi nồm. Không kê chân thang bằng gạch vụn, sách, hộp giấy để chỉnh độ cao.
- Mở hết thang chữ A và khoá thanh giằng. Thang chữ A khép một nửa rồi dựa vào tường rất dễ trượt chân ra ngoài.
- Thang dựa tường theo quy tắc một phần tư: cứ bốn phần chiều cao từ sàn đến điểm tựa thì chân thang cách tường khoảng một phần. Một cách kiểm nhanh thường được hướng dẫn: đứng ở chân thang, duỗi thẳng tay, lòng bàn tay chạm vừa tới thanh đứng.
- Đầu thang dựa vào mặt tường chắc, không dựa vào kính, cửa sổ mở, ống nước, máng đèn.
- Tránh trước cửa ra vào. Nếu buộc phải đặt thang trước cửa, khoá cửa lại hoặc dán giấy báo người trong nhà, để không ai mở cửa va vào thang.
- Tránh xa dây điện trần, quạt trần đang quay, đèn đang bật nóng. Tắt quạt và đèn tại công tắc trước khi leo lên gần.
- Có người giữ chân thang khi làm ở độ cao lớn, khi phải dùng thang dựa, hoặc khi nền không lý tưởng.
Cầu thang là chỗ khó nhất trong nhà phố: sơn tường giếng trời, thay đèn trên chiếu nghỉ. Không đặt một vế thang chữ A lên bậc cao, một vế xuống bậc thấp, vì thang được thiết kế cho nền phẳng. Hãy dùng thang chuyên cho cầu thang có chân điều chỉnh độ cao, hoặc giàn giáo, hoặc thuê thợ có thiết bị phù hợp.
Tư thế trên thang: những thói quen giữ bạn khỏi ngã
Luôn giữ ba điểm tiếp xúc. Khi leo lên xuống, giữ hai chân và một tay, hoặc hai tay và một chân, bám vào thang. Muốn vậy thì đừng cầm xô sơn hay dụng cụ trong tay khi leo; treo xô vào móc trên thang hoặc nhờ người đưa lên.
Mặt hướng vào thang. Leo lên và leo xuống đều quay mặt vào thang, từng bậc một. Bước lùi xuống bằng gót, hoặc nhảy từ bậc cuối, là cách bong gân cổ chân phổ biến.
Giữ thắt lưng nằm giữa hai thanh đứng. Đây là quy tắc đơn giản nhất để không với người. Khi rốn bạn lệch ra ngoài thanh đứng của thang, trọng tâm đã ra khỏi chân đế; lúc đó hãy xuống và dời thang, dù việc dời mất thêm một phút.
Không đứng trên những bậc trên cùng. Bậc trên cùng và mặt nóc của thang chữ A thường có nhãn cấm đứng. Đứng ở đó thì không còn gì để tựa đầu gối, chỉ cần với tay là mất thăng bằng. Nếu phải đứng sát đỉnh mới tới, nghĩa là thang đang thấp hơn việc cần làm.
Mang giày đế bám, khô. Không đi dép tông, không đi chân trần, không đi tất trơn khi leo thang. Đế giày dính sơn ướt cũng trơn như đế dính dầu; lau trước khi leo.
Một người trên một thang. Hầu hết thang gia dụng chỉ cho một người đứng. Hai người cùng leo một thang chữ A, mỗi người một vế, là vượt thiết kế của thang.
Không làm việc cần dùng lực đẩy ngang trên thang. Khoan trần, cạy tấm trần, giật mạnh rèm kẹt đều tạo phản lực đẩy người ra xa thang. Những việc đó cần chỗ đứng vững hơn như giàn giáo.
Sơn trần, thay đèn: chia việc để ít phải đứng trên thang
Cách an toàn nhất là bớt thời gian ở trên thang. Khi sơn trần, gắn con lăn vào cán nối dài và đứng dưới sàn lăn phần lớn diện tích; chỉ dùng thang chữ A thấp để cắt mép sát tường bằng cọ. Ngoài bớt nguy cơ, cách này còn đỡ mỏi cổ và vai vì không phải ngửa đầu sát trần.
Trước khi leo, chuẩn bị đủ mọi thứ trong một lượt: khay sơn nhỏ móc trên thang, giẻ lau, băng keo, tua vít. Mỗi lần trèo xuống lấy đồ rồi trèo lên là một lần có thể trượt chân. Với việc thay bóng đèn, quạt trần, đèn chùm, việc tháo và đưa đồ nặng xuống cần người thứ hai đứng dưới đỡ.
Làm việc gần đèn, quạt trần phải ngắt điện tại công tắc, tốt hơn là tại cầu dao nhánh, rồi chờ bóng nguội. Việc tháo lắp đèn, quạt có đấu nối dây điện nên để thợ điện làm; vừa đứng trên thang vừa chạm dây điện là gộp hai rủi ro lại một chỗ.
Cuối cùng, nghỉ khi thấy mỏi. Đứng trên thang ngửa cổ sơn trần một tiếng liền làm chân run, tay mỏi, mắt hoa vì nhìn ngược sáng; đó là lúc phản xạ kém nhất. Chia việc thành nhiều quãng ngắn, xuống sàn uống nước và giãn cơ giữa các quãng.
Khi nào nên dừng lại và thuê thợ có thiết bị
Tự làm có giới hạn. Những tình huống dưới đây vượt quá thang gia dụng và kinh nghiệm của người không chuyên:
- Làm ở mặt tiền, ban công không có lan can, mái tôn, mái ngói: cần giàn giáo, dây an toàn và người có kinh nghiệm làm việc trên cao.
- Tường giếng trời, khoảng thông tầng cao nhiều tầng mà thang thường không đủ tới.
- Sơn hoặc vệ sinh tường ngoài phía trên mái nhà hàng xóm, nơi ngã ra là rơi ra ngoài phạm vi nhà mình.
- Tháo lắp vật nặng trên cao như đèn chùm lớn, tấm trần, điều hoà, bình nóng lạnh.
- Trời mưa, gió mạnh, hoặc nền ẩm trơn không lau khô được.
- Người làm có tiền sử chóng mặt, huyết áp không ổn định, đang dùng thuốc gây buồn ngủ, hoặc đơn giản là thấy sợ độ cao.
Người cao tuổi trong nhà thường muốn tự leo thang thay bóng đèn để khỏi phiền con cháu. Nếu nhà có người lớn tuổi sống một mình, việc nhỏ nhất bạn có thể làm là thay sẵn đèn bền, đặt lịch qua thay giúp, và cất thang ở chỗ để không ai phải dùng một mình.
Cất giữ và bảo dưỡng thang cho dùng được lâu
Thang hỏng phần lớn vì bị đối xử như đồ vứt đâu cũng được: dựng ngoài ban công dầm mưa, nằm dưới đống đồ nặng, bị xe máy dựa vào. Vài thói quen nhỏ giúp thang an toàn nhiều năm:
- Cất thang nằm ngang trên giá hoặc treo lên móc chắc, ở chỗ khô, tránh nắng mưa trực tiếp; đế cao su phơi nắng lâu sẽ chai cứng, nứt và mất độ bám.
- Không chất đồ nặng lên thang đang cất, không dựng thang ở lối đi để trẻ nhỏ leo trèo.
- Sau mỗi lần sơn, lau sạch sơn còn ướt trên bậc và thân thang bằng giẻ ẩm, trước khi sơn kịp khô thành lớp trơn.
- Nhỏ một chút dầu bôi trơn vào khớp gập, chốt khoá của thang chữ A và thang rút khi thấy khớp rít, kẹt; lau sạch dầu thừa để không dính tay, dính giày.
- Thay đế chân thang khi đế mòn, rách; mua đúng loại đế của mẫu thang đó, không quấn băng keo thay đế.
- Ghi ngày mua lên thân thang bằng bút dạ để biết thang đã dùng bao lâu, nhất là thang trong nhà có nhiều người dùng chung.
Khi cho mượn thang, kiểm tra lại toàn bộ lúc nhận về, vì người mượn có thể đã làm rơi, làm cong mà không nói.
Câu hỏi thường gặp
Thang nhôm hay thang gỗ an toàn hơn khi làm trong nhà?
Thang nhôm nhẹ, bền, không mục, là loại phổ biến nhất hiện nay. Thang gỗ tự đóng thường không có đế chống trượt và dễ lỏng mộng khi để lâu trong nhà ẩm. Dù loại nào, độ an toàn phụ thuộc chủ yếu vào tình trạng thang và cách đặt, đứng.
Có nên đứng trên ghế nhựa thay cho thang không?
Không nên. Ghế nhựa có thể nứt chân đột ngột, mặt ghế trơn và không có gì để bám. Ghế xoay có bánh xe càng nguy hiểm vì xoay và trượt. Một thang ghế hai ba bậc không đắt và gọn, đáng có trong mọi nhà.
Chân thang bị trượt trên sàn gạch bóng thì xử lý thế nào?
Trước tiên lau khô sàn và kiểm tra đế cao su ở chân thang còn tốt không; đế mòn thì thay đế mới. Có thể lót tấm thảm cao su chống trượt dưới chân thang. Khi vẫn thấy chênh vênh, nhờ người giữ chân thang trong lúc làm.
Có cần người giữ thang khi dùng thang chữ A không?
Với thang chữ A mở hết và khoá đúng trên nền phẳng, việc nhẹ ở độ cao thấp thì không bắt buộc. Nhưng khi đứng cao, làm việc phải với hoặc dùng lực, nền không lý tưởng, hay người làm ít kinh nghiệm, có người đứng dưới giữ thang và đưa đồ sẽ an toàn hơn nhiều.
Ngã thang nhẹ, thấy vẫn đi lại được thì có cần đi khám không?
Nếu đập đầu, có lúc choáng, đau cổ hoặc lưng, tê bì tay chân, buồn nôn, hay đau tăng dần sau vài giờ, nên đến cơ sở y tế kiểm tra. Chấn thương đầu và cột sống đôi khi biểu hiện muộn. Người cao tuổi ngã cũng nên được kiểm tra sớm.
Làm sao biết thang của mình chịu được bao nhiêu cân?
Thông tin tải trọng thường in trên nhãn dán ở thân thang. Nếu nhãn đã mất và không rõ nguồn gốc, hãy dùng thang thận trọng cho việc nhẹ và cân nhắc mua thang mới có nhãn rõ cho việc nặng. Nhớ tính cả xô sơn và dụng cụ vào tổng tải.