Không có lớp phủ nào tốt nhất cho mọi đồ gỗ. Chọn đúng là đặt ba câu hỏi: món đồ chịu va chạm, nước, nhiệt đến đâu; bạn muốn nhìn và chạm thấy gì — mặt gỗ mộc tự nhiên hay lớp màng bóng; và bạn có muốn tự dặm lại về sau không.
Nói gọn: sơn PU tạo màng cứng, chịu nước tốt, hợp mặt bàn ăn và tủ dùng nhiều nhưng khó sửa cục bộ; dầu lau gỗ thấm vào thớ, giữ cảm giác gỗ thật, dễ dặm lại nhưng phải bảo dưỡng định kỳ; vecni gốc cồn kiểu cánh kiến cho vẻ ấm cổ điển nhưng sợ nước và cồn; sáp chủ yếu để làm đẹp và bảo dưỡng, không phải lớp bảo vệ chính.
Các tên gọi trên thị trường Việt Nam khá lộn xộn: "vecni" có người dùng cho mọi loại sơn trong, có người chỉ cho cánh kiến. Bài này chia theo bản chất lớp phủ để bạn hỏi người bán cho đúng.
Hai họ lớp phủ: tạo màng trên mặt và thấm vào thớ gỗ
Mọi lớp phủ đồ gỗ chia làm hai họ. Họ tạo màng — sơn PU, sơn gốc nước cho gỗ, sơn NC, vecni — khô lại thành một lớp phim nằm trên bề mặt. Lớp phim này ngăn nước, chịu mài mòn, cho độ bóng từ mờ tới bóng gương. Đổi lại, khi phim bị trầy sâu hay bong, chỗ đó lộ ra rõ và sửa cục bộ khó liền màu.
Họ thấm vào thớ — các loại dầu lau gỗ gốc dầu thực vật, dầu pha sáp — ngấm vào sợi gỗ, đông cứng bên trong và để lại bề mặt gần như mộc. Gỗ được bảo vệ khỏi khô nứt và bám bẩn, nhìn và sờ thấy vân thật, nhưng sức chịu nước đọng lâu, nhiệt và trầy xước kém hơn một lớp màng dày.
Hiểu hai họ này giúp bạn tránh một lỗi phổ biến: quét sơn PU lên đồ đã lau dầu khi lớp dầu còn trong gỗ, hoặc đánh dầu lên đồ đang có màng sơn. Lớp dầu không thấm qua màng, còn màng sơn không bám chắc lên gỗ còn dầu. Muốn đổi họ lớp phủ thì phải chà bỏ lớp cũ tới gỗ sạch.
Sáp là trường hợp riêng: nó nằm trên mặt nhưng rất mỏng và mềm, không đủ chắn nước hay va chạm. Sáp thường dùng đánh lên trên dầu hoặc lên lớp vecni cũ để tăng độ mượt, lấp vết xước rất mảnh.
So sánh bốn loại lớp phủ thường gặp
Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí người dùng gia đình quan tâm. Đây là xu hướng chung; từng sản phẩm cụ thể có thể khác, nên luôn đọc thông tin của nhà sản xuất.
| Tiêu chí | Sơn PU (màng cứng) | Dầu lau gỗ | Vecni gốc cồn, cánh kiến | Sáp |
|---|---|---|---|---|
| Vẻ ngoài | Từ mờ tới rất bóng, nhìn như có lớp kính | Gần như mộc, vân gỗ nổi, ấm | Bóng ấm, sâu, kiểu đồ xưa | Mượt, ánh nhẹ |
| Chịu nước đọng | Tốt | Trung bình, phải lau sớm | Kém, dễ để vết trắng | Kém |
| Chịu nhiệt (nồi, ly nóng) | Khá, tuỳ loại | Trung bình | Kém | Kém |
| Chịu trầy xước | Tốt nhưng vết sâu thì lộ rõ | Vết xước nông, ít lộ | Kém | Rất kém |
| Sửa cục bộ | Khó liền màu | Dễ: chà nhẹ, lau lại dầu | Khá dễ với người quen tay | Rất dễ |
| Mùi, an toàn khi làm | Gốc dung môi mùi nặng, cần thông gió | Ít mùi; giẻ thấm dầu có nguy cơ tự cháy | Mùi cồn, dễ cháy | Ít mùi |
| Bảo dưỡng | Ít, chỉ lau sạch | Lau lại dầu định kỳ | Đánh lại khi xỉn | Đánh lại thường xuyên |
Đọc bảng theo hàng, không theo cột: không cần một lớp phủ thắng mọi tiêu chí, chỉ cần nó thắng ở tiêu chí món đồ của bạn cần nhất. Mặt bàn ăn trẻ nhỏ hay làm đổ nước cần hàng thứ hai; chiếc tủ trang trí trong phòng khách cần hàng thứ nhất.
Chọn theo từng món đồ trong nhà
Mặt bàn ăn, bàn làm việc dùng hằng ngày. Ưu tiên lớp màng cứng chịu nước như sơn PU hoặc sơn gốc nước cho đồ gỗ loại dùng cho mặt bàn. Nếu thích cảm giác gỗ mộc, dầu lau vẫn dùng được, miễn bạn chấp nhận lau nước ngay khi đổ, dùng lót ly và lau lại dầu định kỳ.
Thớt, khay gỗ, muỗng gỗ tiếp xúc thức ăn. Không dùng sơn PU hay vecni. Dùng dầu khoáng loại dùng cho thực phẩm hoặc dầu được nhà sản xuất ghi rõ an toàn cho đồ tiếp xúc thức ăn. Đồ bếp cần lau dầu lại thường xuyên hơn vì rửa nước liên tục.
Tủ quần áo, kệ sách, tủ trang trí. Ít chịu nước và va chạm, nên lớp phủ nào cũng được. Chọn theo vẻ ngoài bạn muốn và theo lớp phủ đang có sẵn để khỏi phải chà bỏ toàn bộ.
Ghế ngồi, tay vịn, thành giường. Chỗ tay người cầm nắm nhiều, mồ hôi và dầu da làm lớp phủ mòn nhanh. Dầu lau cho cảm giác cầm êm và dặm lại dễ; màng PU bền hơn nhưng khi mòn sẽ thấy vệt.
Đồ gỗ ngoài ban công, hiên nhà. Nắng và mưa phá huỷ hầu hết lớp phủ trong nhà rất nhanh. Phải dùng loại ghi rõ dành cho ngoài trời, có chất chống tia cực tím, và chấp nhận làm lại thường xuyên hơn.
Đồ gỗ cũ của gia đình đã có lớp cánh kiến. Nếu lớp cũ chỉ xỉn, đánh lại cùng loại là cách giữ đúng vẻ cũ. Phủ PU bóng dày lên trên dễ làm đồ trông như nhựa và khó quay lại.
Cách lau dầu gỗ đúng: mỏng, lau bỏ phần thừa, chờ đủ lâu
Dầu lau gỗ là lớp phủ dễ làm nhất cho người mới, nhưng cũng hay bị làm sai theo kiểu "càng nhiều càng tốt". Quy trình cơ bản:
- Chà gỗ sạch tới P180 hoặc P240, hút và lau hết bụi. Dầu không che được vết chà ngang thớ, nên chà theo chiều thớ.
- Dùng giẻ cotton không xơ hoặc cọ, thoa một lớp dầu vừa đủ ướt mặt gỗ. Gỗ khô sẽ hút nhanh; chỗ hút mạnh thì thoa thêm.
- Để dầu ngấm trong khoảng thời gian nhà sản xuất ghi, thường là ngắn.
- Lau sạch toàn bộ dầu còn đọng trên mặt bằng giẻ khô. Đây là bước quan trọng nhất: dầu thừa nằm trên mặt sẽ khô thành lớp dính, bám bụi.
- Để khô theo hướng dẫn, thường qua ít nhất một đêm, rồi chà rất nhẹ bằng miếng nhám mịn và lặp lại lớp thứ hai, thứ ba.
- Phơi giẻ đã dùng trải phẳng ngoài trời cho khô cứng, hoặc ngâm vào hộp kim loại có nước và đậy nắp trước khi bỏ.
Giẻ thấm các loại dầu khô như dầu lanh khi vo cục có thể tự nóng lên do phản ứng ô xy hoá và bốc cháy sau vài giờ. Đây là nguyên nhân cháy có thật trong xưởng gỗ, và nhà ở cũng không ngoại lệ. Đừng nhét giẻ dầu vào thùng rác trong nhà.
Bóng hay mờ, trong hay có màu: chuyện thẩm mỹ cũng ảnh hưởng độ bền
Độ bóng không chỉ là sở thích. Lớp phủ bóng làm nổi rõ mọi vết xước, vết lõm và bụi bám, nên mặt bàn ăn bóng gương thường trông "cũ" nhanh hơn mặt bàn mờ, dù độ bền thực của hai lớp ngang nhau. Với đồ dùng hằng ngày, độ mờ hoặc bán mờ dễ sống hơn.
Lớp phủ có màu, như vecni pha màu hay sơn PU có tinh màu, giúp đồng đều những mảng gỗ khác tông, che vết vá. Nhược điểm là khi lớp màng trầy, vết trầy lộ ra màu gỗ sáng bên dưới, rất dễ thấy. Nếu muốn đổi màu gỗ, nhuộm màu vào gỗ trước rồi phủ lớp trong ở trên thường bền đẹp hơn dùng lớp phủ có màu.
Gỗ sáng như sồi, tần bì, thông dưới lớp phủ gốc dầu sẽ ngả vàng theo thời gian; dưới lớp gốc nước giữ màu sáng lâu hơn. Gỗ sẫm như óc chó, gụ thì ít thấy khác biệt. Hãy thử trên một miếng gỗ thừa cùng loại hoặc mặt dưới của món đồ, để khô hẳn rồi mới quyết định — màu khi ướt luôn khác màu khi khô.
Những hiểu lầm hay gặp khi chọn lớp phủ
"Càng nhiều lớp càng bền." Với màng sơn, ba lớp mỏng đúng kỹ thuật thường đủ cho đồ trong nhà; thêm nhiều lớp làm màng dày, giòn và dễ nứt theo co ngót của gỗ. Với dầu, lớp thừa không thấm được, chỉ đọng lại thành mặt dính.
"Dầu lau là tự nhiên nên không cần thông gió." Nhiều loại dầu lau gỗ có pha dung môi và chất làm khô để dễ thấm và nhanh khô. Đọc thành phần trên bao bì; nếu có dung môi thì vẫn làm nơi thoáng, tránh lửa như với sơn.
"Sơn bóng thì chống nước tốt hơn sơn mờ." Độ bóng chủ yếu do chất làm mờ trộn trong sơn, không quyết định khả năng chắn nước. Cùng một dòng sơn, bản bóng và bản mờ thường chịu nước gần như nhau; khác nhau ở chỗ bản bóng lộ vết xước rõ hơn.
"Gỗ tốt thì không cần phủ gì." Gỗ để mộc hút ẩm và nhả ẩm theo mùa, dễ bám bẩn, vết dầu mỡ ngấm sâu khó tẩy. Ngay cả đồ gỗ muốn giữ vẻ mộc cũng nên có một lớp dầu mỏng để gỗ ổn định và dễ lau chùi hơn.
"Lớp phủ nào cũng sửa được bằng cách quét thêm lên trên." Chỉ đúng khi lớp mới tương thích với lớp cũ và lớp cũ còn bám chắc. Quét chồng lên lớp đang bong hay khác họ là cách nhanh nhất để phải chà lại toàn bộ sau vài tháng.
Bảo dưỡng để lớp phủ sống lâu
Lớp phủ tốt mấy cũng mòn nếu dùng sai. Vài thói quen nhỏ kéo dài tuổi thọ đáng kể, đỡ phải làm lại:
- Lau bằng khăn ẩm vắt kỹ, không để nước đọng; không dùng nước tẩy rửa mạnh, cồn, chất có dung môi lên mặt gỗ.
- Dùng lót ly, lót nồi, tấm lót bàn ở chỗ đặt đồ nóng, đồ ướt. Vết trắng do ly nóng là lỗi phổ biến nhất trên mặt bàn.
- Tránh để đồ gỗ ngay dưới nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính, sát máy lạnh thổi thẳng hay sát tường ẩm.
- Với lớp dầu: khi mặt gỗ trông khô, bạc màu, nước không còn đọng thành hạt mà thấm nhanh, đó là lúc lau lại một lớp mỏng.
- Với màng PU: vết xước nông có thể làm mờ bằng kem đánh bóng nhẹ; vết sâu tới gỗ thì cần dặm hoặc làm lại cả mặt.
- Dán nỉ dưới chân đồ đặt trên mặt bàn, đáy bình hoa, đáy chậu cây để khỏi cào xước và đọng nước.
Ghi lại loại lớp phủ đã dùng cho từng món đồ — một dòng ghi chú trong điện thoại là đủ. Vài năm sau khi cần làm lại, bạn biết ngay phải mua gì, khỏi đoán và khỏi chà bỏ oan.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gỗ đang sơn PU có lau dầu lên trên được không?
Không hiệu quả. Dầu cần thấm vào thớ gỗ, mà màng PU đã bịt kín bề mặt, nên dầu chỉ nằm trên mặt rồi khô thành lớp dính. Muốn chuyển sang lau dầu, bạn phải chà bỏ lớp PU tới gỗ sạch ở toàn bộ bề mặt đó.
Sáp ong có đủ bảo vệ mặt bàn ăn không?
Không. Sáp ong làm mặt gỗ mượt và có ánh, nhưng lớp sáp mềm, mỏng, không chịu được nước đọng, nhiệt và trầy xước của bàn ăn. Sáp nên dùng như lớp bảo dưỡng trên dầu hoặc trên lớp phủ cũ, không phải lớp bảo vệ duy nhất.
Làm sao biết đồ gỗ nhà mình đang phủ loại gì?
Thử ở chỗ khuất. Chấm cồn: mềm ra là lớp gốc cồn kiểu cánh kiến. Nhỏ một giọt nước: đọng thành hạt lâu là có màng; thấm và sẫm màu nhanh là lớp dầu đã mòn hoặc gỗ mộc. Bề mặt nhìn như có lớp kính dày thường là sơn PU.
Sơn gốc nước cho đồ gỗ có an toàn hơn cho trẻ nhỏ không?
Trong lúc thi công, sơn gốc nước ít hơi dung môi hơn nên dễ chịu hơn cho người trong nhà. Khi đã khô cứng hoàn toàn, hầu hết lớp phủ đều ổn định. Với đồ trẻ hay ngậm, cắn, hãy chọn sản phẩm có thông tin an toàn rõ ràng từ nhà sản xuất.
Có nên pha loãng sơn PU để dễ quét hơn không?
Chỉ pha khi nhà sản xuất cho phép và đúng loại dung môi, đúng tỷ lệ ghi trên bao bì. Pha bừa có thể làm lớp phủ không đủ cứng, chảy nhiều hoặc chậm khô. Với sơn hai thành phần, phải trộn đúng tỷ lệ chất đóng rắn và dùng trong thời gian cho phép.
Dầu lau gỗ có làm gỗ đổi màu không?
Có, hầu hết loại dầu làm gỗ sẫm hơn một chút và nổi vân rõ hơn, giống như khi gỗ bị ướt. Gỗ màu sáng còn có thể ngả vàng dần theo thời gian. Hãy thử trên miếng gỗ thừa hoặc mặt dưới đồ vật trước khi lau toàn bộ.