Sơn lại bàn ghế gỗ cũ tại nhà hoàn toàn làm được nếu bạn đi đúng năm bước: đánh giá lớp sơn cũ, làm sạch dầu mỡ, chà nhám từ hạt thô đến hạt mịn, sơn lót, rồi sơn phủ thành nhiều lớp mỏng, chà nhẹ giữa các lớp. Phần lớn bộ bàn ghế hỏng sau khi tự sơn không phải vì sơn kém, mà vì bỏ bước làm sạch hoặc quét một lớp dày cho nhanh.
Một bộ bàn ăn bốn ghế thường mất hai đến ba cuối tuần nếu làm thong thả, vì thời gian chờ khô giữa các lớp chiếm phần lớn. Cái lợi là gỗ bên dưới vẫn chắc, chỉ lớp áo bên ngoài đã mòn; làm lại lớp áo là đồ dùng thêm nhiều năm.
Bài này dành cho đồ gỗ tự nhiên hoặc gỗ ghép đã sơn, đang dùng hằng ngày. Đồ có giá trị lịch sử, đồ cổ, đồ chạm khảm thì đừng tự chà — chỗ đó thuộc về người làm phục chế.
Trước khi chà: đọc lớp sơn cũ để biết mình đang làm gì
Lớp phủ còn bám chắc, chỉ xỉn và xước nhẹ. Không cần chà tới gỗ. Làm sạch, chà nhám nhẹ cho lớp cũ mờ đi để lớp mới bám, rồi phủ thêm một hai lớp. Đây là trường hợp dễ nhất và cũng phổ biến nhất ở bàn ghế dùng năm bảy năm.
Lớp phủ bong từng mảng, phồng rộp hoặc dính tay. Phải bóc bỏ toàn bộ ở vùng hỏng, thường là cả bề mặt đó. Sơn mới quét lên lớp đang bong sẽ bong theo lớp cũ, chỉ chậm hơn vài tháng.
Muốn đổi từ màu sơn đặc sang để lộ vân gỗ. Đây là việc nặng nhất: phải lột hết sơn màu, kể cả trong khe, góc chân ghế. Nếu đồ có nhiều chi tiết tiện tròn, chạm nông, hãy cân nhắc giữ sơn màu và chỉ đổi màu khác.
Thử nhanh xem lớp cũ là loại gì. Chấm một ít cồn lên chỗ khuất dưới mặt bàn. Lớp phủ mềm ra, dính tay sau một lúc thường là lớp cánh kiến hoặc vecni gốc cồn kiểu cũ; không đổi gì thường là sơn PU hoặc sơn hai thành phần. Lớp gốc cồn dễ làm lại hơn, chỉ cần lau và đánh lớp mới.
Đồ rất cũ, sơn màu không rõ nguồn. Sơn đời cũ ở nhiều nước từng có thành phần chì. Với đồ sơn từ rất lâu, tránh chà khô tạo bụi trong nhà: làm ướt khi chà, làm ngoài trời, đeo khẩu trang lọc bụi mịn, giữ trẻ nhỏ tránh xa và hút bụi sạch sau khi xong.
Dụng cụ và vật liệu cần có
Danh sách dưới đây đủ cho một bộ bàn ghế. Không cần máy móc đắt tiền; máy chà rung chỉ giúp nhanh hơn ở mặt phẳng lớn, còn chân ghế, nan tựa vẫn phải chà tay.
- Giấy nhám nhiều độ hạt: hạt thô khoảng P80–P120 để phá lớp cũ, P180 để làm mịn, P240–P320 để chà nhẹ giữa các lớp sơn. Số càng lớn hạt càng mịn.
- Khối chà tay hoặc miếng xốp nhám cho chỗ cong; máy chà rung cho mặt bàn nếu có.
- Nước rửa chén pha loãng, khăn sạch để tẩy dầu mỡ bám lâu năm ở mép bàn, tay vịn.
- Bột trét gỗ cùng tông màu để lấp vết nứt nhỏ, lỗ đinh.
- Sơn lót và sơn phủ cùng hệ (cùng gốc nước hoặc cùng gốc dung môi), hỏi rõ người bán hai loại có đi được với nhau không.
- Cọ lông mềm bản nhỏ và bản vừa, con lăn mút nhỏ cho mặt phẳng; khăn lau bụi hơi ẩm hoặc khăn dính bụi.
- Đồ bảo hộ: khẩu trang lọc bụi, kính, găng tay; nếu dùng sơn gốc dung môi thì cần khẩu trang có phin lọc hơi hữu cơ, không phải khẩu trang vải.
- Bạt hoặc báo cũ lót sàn, vài khối gỗ kê chân ghế để sơn được cả mép dưới.
Chi phí của một dự án như vậy đổi theo mấy yếu tố: hệ sơn gốc nước hay gốc dung môi, sơn bóng hay mờ, mua lẻ hộp nhỏ hay hộp lớn, và bạn có sẵn máy chà hay phải thuê. Tính trước số lượng theo diện tích để khỏi mua thừa nhiều hộp mở dở.
Làm sạch và chà nhám: phần quyết định độ bền
Sơn bám vào bề mặt sạch và có độ nhám vừa phải. Bỏ qua phần này là phần sau làm kỹ đến mấy cũng phí.
- Tháo rời những gì tháo được: mặt kính, đệm ngồi, tay nắm, ốc vít. Cho ốc vào túi nhỏ, ghi chú vị trí bằng cách chụp ảnh từng chiếc ghế.
- Rửa bằng nước rửa chén pha loãng, chú ý mép bàn, tay vịn và thanh giằng chân — chỗ tay người chạm nhiều nhất có lớp dầu mỡ dày. Lau lại bằng khăn ẩm rồi để khô hẳn qua đêm.
- Chà theo chiều thớ gỗ, không chà xoay vòng tròn trên gỗ để lộ vân, vì vết xoáy sẽ hiện rõ khi phủ lớp trong. Bắt đầu bằng hạt thô ở chỗ bong tróc, hạt vừa ở chỗ còn tốt.
- Khi bề mặt đã đều màu, đổi sang P180 chà lại toàn bộ để xoá vết của hạt thô. Lướt tay kiểm tra: mặt gỗ phải mịn, không gợn.
- Trét bột vào vết nứt nhỏ, lỗ đinh; để khô theo hướng dẫn rồi chà phẳng.
- Hút bụi, lau bằng khăn hơi ẩm hoặc khăn dính bụi. Bụi còn sót sẽ thành hạt sần dưới lớp sơn.
Chà là việc tạo nhiều bụi nhất. Làm ngoài ban công, sân hoặc nơi thoáng; đóng cửa phòng ngủ và che đồ điện tử. Với máy chà điện, kiểm tra dây không trầy, cắm vào ổ có cầu dao chống giật nếu có, và không dùng máy khi tay ướt hay sàn ướt.
Sơn lót và sơn phủ: mỏng, đều, đủ thời gian khô
Sơn lót có hai việc: bám chặt vào gỗ và làm nền đồng đều cho lớp phủ. Gỗ tự nhiên hút sơn không đều, chỗ đầu thớ hút nhiều hơn mặt thớ, nên nếu bỏ lót thì lớp màu thường loang. Quét một lớp lót mỏng, để khô, chà rất nhẹ bằng P240 cho phẳng phần sợi gỗ dựng lên, lau bụi rồi mới sơn phủ.
Với lớp phủ, nguyên tắc là hai ba lớp mỏng tốt hơn một lớp dày. Lớp dày khô mặt ngoài trước trong khi bên dưới còn ướt, dễ nhăn, chảy giọt ở mép và lâu cứng. Nhúng cọ một phần ba chiều dài lông, gạt bớt vào miệng hộp, quét theo chiều thớ gỗ, kéo một đường dài từ đầu này đến đầu kia thay vì nhiều nhát ngắn.
Thứ tự sơn một chiếc ghế: lật ngửa sơn mặt dưới và phía trong chân trước, để khô, rồi lật lại sơn tựa lưng, mặt ngồi, sau cùng là mặt ngoài chân. Mặt bàn sơn sau cùng, khi đã quen tay. Giữa hai lớp phủ, chà nhẹ bằng P320 và lau bụi.
Thời gian khô chạm tay khác hẳn thời gian cứng hoàn toàn. Đọc trên bao bì cả hai con số. Độ ẩm cao như những ngày nồm ở miền Bắc kéo dài thời gian khô và làm lớp sơn mờ đục; những ngày đó nên hoãn lại. Đặt đồ vật lên mặt bàn hay ngồi lên ghế khi sơn mới khô mặt là cách nhanh nhất để in vết lên lớp mới.
Lỗi hay gặp khi tự sơn đồ gỗ và cách sửa
Hầu hết lỗi đều sửa được nếu phát hiện khi lớp sơn còn mới. Bảng dưới gom những lỗi người mới hay gặp nhất.
| Lỗi | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Chảy giọt ở mép, chân ghế | Lớp quá dày, cọ ngậm nhiều sơn | Chờ khô hẳn, cắt bằng dao rọc giấy, chà phẳng rồi phủ lại mỏng |
| Bề mặt sần như giấy nhám | Bụi còn sót, sơn trong phòng nhiều gió bụi | Chà P320 tới khi phẳng, lau sạch, phủ một lớp mỏng |
| Vết cọ hằn rõ | Sơn khô nhanh, quét đi quét lại một chỗ | Chà phẳng, lớp sau kéo đường dài, không quay lại chỗ đã se mặt |
| Màu loang, chỗ đậm chỗ nhạt | Bỏ sơn lót, gỗ hút không đều | Chà nhẹ, phủ một lớp lót rồi sơn lại màu |
| Sơn bong khi cào móng tay | Bề mặt còn dầu mỡ hoặc quá bóng, không chà | Bóc vùng bong, rửa và chà lại từ đầu |
| Mặt trắng đục sau khi khô | Sơn trong ngày ẩm, hơi nước kẹt lại | Đợi ngày khô ráo, chà nhẹ và phủ lớp mới |
Nếu lỗi lặp lại ở mọi lớp dù bạn đã làm đúng, hãy nghi đến chuyện sơn lót và sơn phủ không cùng hệ. Lớp phủ gốc dung môi mạnh có thể làm mềm và nhăn lớp nền gốc khác bên dưới.
An toàn khi dùng sơn và dung môi trong nhà phố
Sơn gốc dung môi cho bề mặt cứng và bền, nhưng hơi dung môi vừa độc khi hít lâu vừa dễ cháy. Sơn gốc nước ít mùi hơn nhưng vẫn cần thoáng khí. Những điều nên làm dù dùng loại nào:
- Sơn ở ban công, sân thượng hoặc phòng mở cả cửa sổ lẫn cửa ra vào để có gió lùa; quạt đặt thổi hơi ra ngoài, không thổi vào chỗ sơn ướt.
- Tắt bếp gas, không hút thuốc, không bật lửa gần chỗ sơn và chỗ để hộp sơn; hơi dung môi nặng hơn không khí, đọng ở sàn.
- Trẻ nhỏ, người có thai, người có bệnh hô hấp và thú cưng nên ở phòng khác hoặc ra khỏi nhà trong những ngày sơn gốc dung môi.
- Giẻ thấm dầu lau gỗ hoặc dung môi phải trải phẳng phơi ngoài trời hoặc ngâm nước trong hộp kim loại có nắp; giẻ thấm dầu vo cục có thể tự bốc cháy.
- Không đổ sơn thừa, nước rửa cọ gốc dung môi xuống cống. Để lắng, gom phần cặn khô và hỏi nơi thu gom rác của khu phố cách bỏ.
- Đọc kỹ cảnh báo trên bao bì và làm theo; mỗi loại sơn có thời gian cách ly và yêu cầu thông gió riêng.
Thấy chóng mặt, buồn nôn, đau đầu khi đang sơn là dấu hiệu chỗ làm không đủ thoáng. Dừng ngay, ra chỗ không khí sạch, và chỉ quay lại khi đã mở thêm cửa hoặc chuyển đồ ra ngoài.
Khi nào tự làm, khi nào nên gửi thợ
Tự sơn hợp với bàn ghế mặt phẳng, kết cấu đơn giản, gỗ còn chắc, và với người chấp nhận kết quả đẹp ở mức dùng tốt chứ không đòi bóng gương. Cái bạn được là kiểm soát màu sắc, thời gian và biết rõ bên dưới lớp sơn có gì.
Nên gửi xưởng sơn đồ gỗ khi muốn lớp phủ bóng sâu như đồ mới (thường cần súng phun và phòng sơn sạch bụi), khi đồ có nhiều chi tiết chạm cần lột sơn kỹ, khi số lượng lớn như cả bộ tủ bếp hay mười mấy cái ghế quán, hoặc khi bạn không có chỗ thoáng để sơn gốc dung môi. Lúc hỏi giá, mô tả rõ hiện trạng và yêu cầu lớp phủ; giá đổi theo việc có phải lột sơn cũ không, loại sơn, độ bóng và số lớp.
Một cách chia việc hợp lý là bạn tự tháo, làm sạch và chà phá lớp cũ, còn phần phun phủ giao cho xưởng. Làm vậy vẫn tiết kiệm được công, mà lớp hoàn thiện đẹp hơn tự quét. Trao đổi trước với xưởng xem họ có nhận đồ đã chà sẵn không và muốn chà tới mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Có cần chà hết sơn cũ tới mộc mới sơn lại được không?
Không nhất thiết. Nếu lớp cũ còn bám chắc, chỉ xỉn hoặc xước nhẹ, bạn chỉ cần làm sạch, chà nhám cho mờ mặt rồi sơn lót, sơn phủ. Chỉ chà tới mộc khi lớp cũ bong, phồng, hoặc khi bạn muốn đổi từ sơn màu sang để lộ vân gỗ.
Sơn gốc nước có bền bằng sơn gốc dung môi trên mặt bàn ăn không?
Sơn gốc nước cho đồ gỗ hiện nay đã khá bền cho bàn ghế dùng trong nhà và ít mùi hơn nhiều. Với mặt bàn ăn chịu nước nóng, dao kéo, bạn nên hỏi kỹ người bán về độ cứng của lớp phủ và để lớp sơn cứng hoàn toàn trước khi dùng lại.
Sơn xong bao lâu thì dùng lại bàn ghế được?
Phụ thuộc loại sơn và thời tiết. Khô chạm tay có thể chỉ vài giờ, nhưng cứng hoàn toàn thường lâu hơn nhiều. Hãy đọc thời gian cứng trên bao bì, tránh đặt đồ nặng, ly nước hay ngồi lên ghế trước thời điểm đó, nhất là vào những ngày nồm ẩm.
Ghế gỗ có đệm mút có cần tháo đệm ra khi sơn không?
Có. Đệm mút và vải bọc hút sơn, dính bụi chà nhám và gần như không làm sạch được. Hầu hết đệm ghế ăn được bắt bằng vài con vít dưới mặt ngồi; tháo ra, sơn khung xong rồi lắp lại. Đây cũng là dịp tốt để bọc lại vải mới cho đồng bộ.
Có nên dùng máy chà để làm nhanh hơn không?
Máy chà rung giúp nhanh ở mặt bàn, mặt tủ phẳng. Chân ghế, nan tựa, góc cạnh vẫn phải chà tay. Người mới dùng máy dễ chà lõm hoặc mài tròn mép, vì vậy cứ để máy tự chạy, không đè mạnh, và luôn di chuyển máy.
Nhà thuê có được tự sơn lại bàn ghế của chủ nhà không?
Đồ của chủ nhà thì nên hỏi và có đồng ý trước, tốt nhất là bằng tin nhắn để lưu lại, kể cả màu sơn định dùng. Khi trả nhà, người thuê thường có nghĩa vụ hoàn trả tài sản đúng hiện trạng đã thoả thuận, nên tự ý đổi màu có thể bị yêu cầu làm lại.