Muốn làm mới chiếc giường, tủ, sập gỗ cũ của ông bà mà vẫn giữ được vẻ xưa, nguyên tắc là làm ít nhất có thể: làm sạch kỹ trước, xem lớp hoàn thiện cũ còn cứu được không, đánh lại cùng loại lớp cũ, sửa đúng chỗ hỏng. Chà trắng tới mộc rồi phủ sơn PU bóng dày là cách nhanh nhất để biến món đồ có tuổi thành món đồ trông như mới mua — và mất đi chính thứ khiến bạn muốn giữ nó.
Thường chỉ sau một lần lau sạch và đánh lại lớp phủ, một chiếc tủ gỗ tự nhiên đã sáng lên, vân gỗ hiện rõ mà vẫn giữ màu thời gian. Bài này dành cho đồ gỗ cũ dùng hằng ngày trong gia đình. Đồ có giá trị cổ vật, đồ khảm trai, sơn mài, chạm khắc tinh xảo thì nên hỏi người làm phục chế trước khi động tay.
Trước hết: món đồ này là gì và đáng làm đến đâu
Gỗ tự nhiên nguyên khối hay có ván ghép. Giường tủ đời cũ ở Việt Nam phần lớn là gỗ tự nhiên, nhưng có món có tấm hậu, đáy ngăn kéo bằng ván ép. Nhìn mặt sau, đáy ngăn kéo, mép cắt để biết. Phần gỗ tự nhiên chịu được chà và đánh lại nhiều lần; ván ép mỏng thì không.
Lớp hoàn thiện cũ. Nhiều đồ cũ được đánh cánh kiến hoặc vecni gốc cồn, có món được sơn PU về sau. Thử bằng cồn ở chỗ khuất: lớp mềm ra là gốc cồn, có thể làm mới bằng cách đánh lại; không đổi là sơn PU hoặc loại khác.
Giá trị tình cảm và giá trị thị trường. Món đồ có giá trị chủ yếu về tình cảm thì bạn có quyền làm mới theo ý gia đình. Món đồ có thể có giá trị cổ vật — tuổi rất cao, kỹ thuật chế tác đặc biệt, có hoa văn, dấu hiệu xưởng — thì chà sơn sai cách có thể làm mất giá trị. Hỏi người hiểu đồ cổ trước.
Mối mọt và kết cấu. Lỗ nhỏ li ti kèm bột gỗ mới rơi là dấu hiệu mọt đang hoạt động. Xử lý mối mọt là việc riêng, cần thực hiện trước khi làm mới bề mặt, nếu không mọi công sức sẽ bị ăn dần từ bên trong.
Mục đích dùng tiếp. Chiếc giường sẽ được ngủ hằng ngày cần chắc chắn, mặt phẳng, không dằm. Chiếc tủ đặt góc phòng làm kỷ niệm thì chỉ cần sạch và đẹp. Mục đích quyết định làm đến mức nào.
Làm sạch: bước tạo khác biệt lớn nhất
Đồ gỗ cũ thường đen sạm vì lớp bụi, khói, dầu tay và sáp tích tụ hàng chục năm chứ không phải vì gỗ xấu đi. Làm sạch đúng cách trước khi quyết định có cần làm gì thêm:
- Hút bụi kỹ các khe, góc chạm, rãnh soi bằng bàn chải mềm và máy hút bụi.
- Thử nước rửa chén thật loãng với nước ấm trên một vùng nhỏ khuất. Vắt khăn gần khô, lau theo chiều thớ, lau lại ngay bằng khăn khô. Không để nước đọng trong khe mộng.
- Với lớp bẩn bám chặt, dùng miếng nhám xốp rất mịn hoặc sợi thép siêu mịn nhúng vào dung dịch làm sạch gỗ chuyên dùng hoặc dầu làm sạch, chà nhẹ theo thớ. Mục tiêu là lấy lớp bẩn, không phải lấy lớp phủ.
- Dùng tăm tre, bàn chải đánh răng mềm cho các rãnh chạm khắc.
- Để đồ khô hoàn toàn ít nhất một ngày ở nơi thoáng.
- Nhìn lại dưới ánh sáng tự nhiên: nhiều món đến đây đã đẹp lên rõ rệt, chỉ cần một lớp sáp hoặc dầu mỏng để hoàn thiện.
Làm sạch nên chia thành từng mảng nhỏ và thử trước. Lớp phủ gốc cồn cũ có thể bị nước và chất tẩy làm trắng đục; nếu thấy dấu hiệu đó, dừng ngay và chuyển sang cách làm sạch khô.
Đánh lại lớp phủ cũ thay vì chà bỏ
Nếu lớp hoàn thiện là cánh kiến hoặc vecni gốc cồn, bạn có một lợi thế lớn: lớp mới hoà vào lớp cũ. Lớp cũ chỉ xỉn, có vết xước mảnh, có chỗ mòn ở tay nắm thì không cần chà tới mộc. Làm sạch, chà rất nhẹ bằng nhám mịn hoặc sợi thép siêu mịn cho phẳng các vết, rồi đánh thêm vài lớp mỏng cùng loại. Lớp mới làm các vết xước nông mờ đi và tạo lại độ bóng ấm mà vẫn giữ màu thời gian bên dưới.
Đánh cánh kiến truyền thống là kỹ thuật đòi hỏi tay quen: thấm dung dịch vào nùi vải, đánh xoay tròn và kéo dài liên tục, mỗi lớp rất mỏng. Người mới nên thử trên mặt sau hoặc trên miếng gỗ thừa trước. Dung dịch có cồn, dễ cháy, nên làm nơi thoáng, xa lửa.
Nếu lớp cũ là dầu hoặc gỗ đã khô gần như mộc, lau một hai lớp dầu mỏng là đủ, lau bỏ phần thừa cẩn thận. Gỗ cũ khô thường hút dầu mạnh ở lớp đầu.
Nếu món đồ đã được sơn PU về sau và lớp PU đó bong tróc, khi ấy mới phải chà bỏ. Lúc này nên quyết định lớp phủ mới hợp với tuổi của món đồ, ưu tiên độ bóng mờ hoặc bán mờ để không bị cảm giác nhựa.
Làm sạch, đánh lại hay sơn mới: chọn theo tình trạng
Bảng tổng hợp giúp bạn chọn mức can thiệp nhẹ nhất mà vẫn đạt mục đích:
| Tình trạng | Mức can thiệp hợp lý | Kết quả nhìn |
|---|---|---|
| Bẩn, xỉn, lớp phủ còn nguyên | Làm sạch và đánh sáp mỏng | Giữ gần như nguyên vẻ cũ |
| Lớp cánh kiến mòn chỗ tay chạm, xước mảnh | Làm sạch, chà rất nhẹ, đánh lại cùng loại | Sáng ấm, vẫn giữ màu thời gian |
| Gỗ khô, bạc, lớp dầu đã hết | Làm sạch, lau dầu nhiều lớp mỏng | Vân gỗ hiện rõ, mặt gỗ mộc |
| Lớp PU về sau bong tróc loang lổ | Chà bỏ PU, chọn lớp phủ mờ hợp đồ cũ | Mới hơn, nhưng có thể giữ được tông màu |
| Sơn màu phủ đặc qua nhiều đời, sứt mẻ | Cân nhắc giữ sơn màu và sơn lại, hoặc lột sơn nếu gỗ đáng lộ ra | Tuỳ quyết định của gia đình |
| Đồ có hoa văn, khảm, sơn mài, tuổi rất cao | Hỏi người làm phục chế trước | Không tự chà |
Khi phân vân giữa hai mức, chọn mức nhẹ hơn. Bạn luôn có thể làm thêm sau này, nhưng không thể lấy lại lớp hoàn thiện cũ đã bị chà đi.
Sửa những chỗ hỏng thường gặp ở giường tủ cũ
Ngoài bề mặt, đồ gỗ cũ thường có vài hỏng hóc kết cấu nhỏ. Xử lý những chỗ này trước khi làm mới lớp phủ:
- Mộng giường lỏng, kêu cót két khi nằm: giường cũ thường lắp bằng mộng và chốt hoặc bu lông giường. Siết lại bu lông, chêm nêm gỗ mỏng có keo vào mộng lỏng, thay dát giường gãy bằng thanh gỗ mới cùng kích thước.
- Ván hậu tủ, đáy ngăn kéo cong vênh: thay bằng ván mới cùng độ dày, giữ lại tấm cũ nếu có dấu tích, chữ ký của người đóng.
- Nứt dọc thớ trên mặt tấm: gỗ tự nhiên co ngót theo mùa tạo vết nứt. Vết nứt nhỏ ổn định có thể để nguyên như dấu tuổi, hoặc trám sáp màu; đừng dán keo ép khít vì mùa ẩm gỗ nở có thể nứt chỗ khác.
- Mất tay nắm, khoá: tìm phụ kiện kiểu cũ ở các cửa hàng đồ cổ, chợ đồ cũ; tay nắm hiện đại lạc tông nhất trên đồ xưa.
- Chân tủ mục do ẩm sàn: cắt phần mục, nối chân bằng gỗ cùng loại; việc này cần thợ mộc.
- Cánh tủ cong không đóng khít: thường do gỗ phản ứng với độ ẩm; bào sửa nhẹ ở mép hoặc chỉnh bản lề, đừng bào nhiều vào mùa ẩm.
Mọi thay thế nên dùng gỗ và kỹ thuật gần với cái cũ nhất có thể. Ghi lại những gì đã sửa, đã thay — một tờ ghi chú dán mặt sau tủ — để các thế hệ sau biết lịch sử của món đồ.
Giữ đồ gỗ cũ bền sau khi làm mới
Đồ gỗ tự nhiên cũ đã quen với điều kiện của căn nhà nó đứng hàng chục năm. Khi chuyển sang căn hộ có máy lạnh chạy cả ngày hoặc phòng hướng tây nhiều nắng, gỗ có thể co ngót, nứt hoặc cong vênh. Nếu chuyển chỗ, đặt đồ cách xa luồng gió máy lạnh, cửa sổ nắng chiếu trực tiếp và tường ẩm.
Kê chân tủ, chân giường cao khỏi sàn một chút bằng đế gỗ hoặc nỉ, nhất là ở nhà tầng trệt hay lau sàn bằng nhiều nước. Chân đồ gỗ cũ hút ẩm từ sàn là nguyên nhân phổ biến của mục chân và mọt.
Bảo dưỡng theo lớp phủ: lớp cánh kiến thì lau bụi bằng khăn khô mềm, tránh nước và cồn, đánh lại khi xỉn; lớp dầu thì lau dầu mỏng khi gỗ trông khô. Một lớp sáp mỏng vài lần trong năm giúp mặt gỗ mượt và chống bám bụi.
Mỗi mùa, mở hết cánh tủ và ngăn kéo một buổi cho thoáng, kiểm tra các góc khuất xem có bột gỗ, lỗ mọt mới hay vết mốc. Phát hiện sớm thì xử lý nhẹ nhàng; để lâu thì việc làm mới vừa xong sẽ phải làm lại từ đầu.
Khi nào cần thợ, và dặn thợ những gì
Thợ mộc sửa đồ gỗ cũ và thợ đánh vecni lâu năm là người phù hợp cho các việc: tháo lắp và dán lại toàn bộ mộng một chiếc giường lớn, nối chân, thay ván, đánh cánh kiến cả một bộ tủ. Nếu món đồ có giá trị cổ vật, hãy tìm người làm phục chế có kinh nghiệm thay vì xưởng sơn đồ gỗ thông thường.
Khi giao việc, dặn rõ điều bạn muốn giữ: giữ màu cũ, giữ độ bóng mờ, không chà tới mộc, không sơn PU, không thay tay nắm cũ, giữ lại các tấm gỗ cũ được thay ra. Nhiều thợ quen tay làm đồ mới sẽ mặc định chà sạch và phun bóng nếu không được dặn.
Xin thợ làm thử trên một mặt khuất trước khi làm toàn bộ, xem màu và độ bóng có đúng ý không. Chụp ảnh món đồ trước khi giao, kể cả các chỗ đã hỏng, để đối chiếu lúc nhận.
Chi phí đổi theo mức can thiệp: chỉ làm sạch và đánh lại khác hẳn với lột sơn, sửa mộng, thay chi tiết. Hỏi thợ báo theo từng hạng mục để quyết định làm phần nào trước, phần nào để sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chà sạch tủ gỗ cũ rồi sơn PU cho bền không?
Chỉ khi lớp hoàn thiện cũ đã hỏng nặng và gia đình muốn món đồ trông mới. Sơn PU bóng dày làm đồ cũ mất màu thời gian và cảm giác gỗ, và rất khó quay lại. Với đồ còn lớp phủ cũ tương đối tốt, làm sạch và đánh lại thường giữ hồn món đồ hơn.
Làm sao biết đồ gỗ cũ trong nhà có giá trị cổ vật không?
Những dấu hiệu nên hỏi người hiểu đồ cổ: tuổi rất cao, kỹ thuật mộng và chạm khắc tinh xảo, khảm trai, sơn mài, hoa văn đặc biệt, gia đình có câu chuyện rõ về nguồn gốc. Khi chưa chắc, đừng chà, đừng sơn, chỉ làm sạch khô nhẹ.
Gỗ cũ có mùi ẩm mốc khử thế nào?
Đưa đồ ra nơi thoáng, có gió, tránh nắng gắt chiếu trực tiếp. Làm sạch bề mặt, lau khô kỹ, mở hết cánh và ngăn kéo cho thông gió vài ngày. Đặt túi than hoạt tính hoặc vôi bột gói kín trong tủ để hút ẩm. Mùi nặng do mốc ăn sâu cần xử lý kỹ hơn.
Vết nứt dọc trên mặt tủ gỗ cũ có cần trám không?
Không nhất thiết. Vết nứt dọc thớ nhỏ và ổn định là dấu tuổi tự nhiên của gỗ. Có thể trám sáp màu để đỡ bám bụi. Không nên ép keo cho khít, vì gỗ còn co nở theo mùa, ép cứng có thể làm nứt sang chỗ khác.
Đánh cánh kiến có khó với người mới không?
Khá khó để đạt độ bóng đều như thợ, vì cần tay đánh liên tục, đều lực và nhiều lớp rất mỏng. Người mới có thể thử trên miếng gỗ thừa hoặc mặt sau tủ. Với mặt lớn, mặt chính dễ nhìn thấy, nhờ thợ đánh vecni lâu năm thường cho kết quả tốt hơn.
Có nên thay tay nắm đồng cũ bằng tay nắm mới không?
Nếu tay nắm cũ còn dùng được, làm sạch và giữ lại sẽ giữ đúng nét của món đồ. Tay nắm hiện đại thường lạc tông trên đồ gỗ xưa. Nếu bị mất, tìm loại kiểu cũ tương tự ở cửa hàng đồ cũ, phụ kiện cổ điển hoặc nhờ thợ đúc theo mẫu.