Dầu mỡ bám lâu năm trong bếp không còn là dầu lỏng: sau nhiều tháng tiếp xúc với không khí và nhiệt, nó bị oxy hoá và kết lại thành lớp nâu dính, cứng như keo, nhất là trên mép tủ trên, nóc tủ, quanh máy hút mùi. Nước rửa chén thông thường chỉ lau được lớp mới. Muốn tẩy lớp cũ cần ba thứ phối hợp: chất tẩy có tính kiềm phù hợp bề mặt, nhiệt hoặc hơi ấm để làm mềm, và thời gian ngâm trước khi chà.
Đây cũng là bước bắt buộc trước khi sơn lại hay dán phim tủ bếp: còn màng dầu là lớp mới không bám. Bài này nói chất nào dùng cho bề mặt nào, các bước cho từng khu, và những hỗn hợp tuyệt đối không được trộn.
Vì sao dầu lâu năm khó tẩy hơn dầu mới
Dầu ăn là chất béo. Khi mới bắn lên, nó lỏng và tan trong nước có chất hoạt động bề mặt như nước rửa chén. Theo thời gian, các phân tử chất béo phản ứng với oxy trong không khí, được nhiệt từ bếp thúc đẩy, liên kết với nhau thành màng đặc hơn, dính hơn. Bụi, khói và hơi nước bám vào màng đó, tạo lớp nâu sẫm. Đây là lý do nóc tủ trên, nơi ít ai lau, thường có lớp bám dày nhất.
Chất tẩy có tính kiềm tấn công chất béo hiệu quả hơn vì kiềm phản ứng với chất béo, biến một phần thành dạng tan được trong nước, tương tự cách người ta nấu xà phòng. Kiềm càng mạnh tẩy càng nhanh nhưng càng dễ hại bề mặt và da tay. Vì vậy nguyên tắc là bắt đầu từ chất nhẹ nhất có hiệu quả, chỉ tăng dần khi cần.
Nhiệt giúp làm mềm màng dầu. Nước ấm, khăn nóng đắp lên, hay hơi nước từ máy xông hơi cầm tay đều rút ngắn thời gian chà. Thời gian ngâm cũng quan trọng không kém: xịt chất tẩy rồi chờ vài phút cho nó thấm, sau đó mới chà, sẽ đỡ tốn sức và đỡ làm trầy bề mặt hơn chà ngay.
Giấm và chanh là axit, tẩy cặn vôi tốt nhưng không phải lựa chọn tốt cho dầu mỡ, và hại đá tự nhiên. Đừng kỳ vọng chúng thay được chất tẩy dầu.
Chất tẩy nào cho việc nào
Bảng dưới là các nhóm chất thường dùng, không nêu thương hiệu. Luôn đọc nhãn sản phẩm về bề mặt dùng được và thử ở góc khuất trước.
| Nhóm chất | Dùng tốt cho | Tránh dùng cho |
|---|---|---|
| Nước rửa chén pha nước ấm | Lớp dầu mới, lau hằng ngày, lau lại sau chất mạnh | Lớp bám cứng nhiều năm (tác dụng chậm) |
| Baking soda (kiềm yếu, mài nhẹ) | Đắp lên vết bám dày, ron gạch, đáy nồi | Mặt bóng gương, acrylic dễ trầy |
| Chất tẩy dầu gốc kiềm bán sẵn | Tủ melamine, gạch men, kính, mặt inox | Nhôm, gỗ mộc chưa phủ, đá cẩm thạch |
| Hơi nước nóng | Làm mềm dầu trên gạch, ron, máy hút mùi | Mép gỗ công nghiệp hở, ổ cắm, thiết bị điện |
| Cồn | Lau lần cuối trước khi sơn, dán phim; tẩy vệt | Một số lớp sơn, nhựa nhạy dung môi |
| Giấm, chất tẩy cặn axit | Cặn vôi quanh vòi, vách kính | Dầu mỡ (kém hiệu quả), đá tự nhiên |
Chất tẩy kiềm mạnh dạng công nghiệp, như xút, ăn mòn da và mắt, làm đen và rỗ nhôm, làm hỏng nhiều lớp phủ. Người không chuyên không nên tự pha hoặc dùng trong bếp gia đình.
An toàn khi dùng chất tẩy trong bếp
Không trộn chất tẩy. Chất tẩy có clo trộn với axit hoặc với sản phẩm chứa amoniac sinh khí độc. Không đổ chung, không dùng nối tiếp mà không rửa nước sạch ở giữa, không đựng chung chai.
Găng tay và kính. Chất kiềm làm da khô, rát, nặng thì bỏng. Đeo găng cao su hoặc nitrile, kính bảo hộ khi lau tủ trên vì dung dịch dễ nhỏ xuống mắt.
Thông gió. Mở cửa sổ, bật quạt hút. Nếu thấy cay mắt, khó thở, dừng ngay, ra chỗ thoáng.
Ngắt điện khi làm gần thiết bị. Rút phích máy hút mùi, lò vi sóng, nồi cơm; với thiết bị đấu cố định thì ngắt cầu dao khu bếp. Không xịt nước, hơi nước vào ổ cắm, công tắc, bảng điều khiển.
Thang chắc chắn. Lau nóc tủ trên cần thang chữ A có khoá, đặt trên sàn khô, không đứng lên ghế xoay hay ghế nhựa. Có người giữ thang càng tốt.
Cất xa tầm tay trẻ. Chai chất tẩy để cao, có nắp; không chiết sang chai nước uống. Trẻ nhỏ và thú cưng ra khỏi bếp trong lúc làm.
Quy trình tẩy dầu tủ bếp trước khi sơn hay dán
Làm từ trên xuống dưới để dung dịch bẩn không chảy xuống chỗ đã sạch:
- Dọn đồ trong tủ, che mặt bàn và bếp bằng khăn cũ, tháo tay nắm nếu định sơn hoặc dán.
- Lau khô một lượt bằng giấy hoặc khăn để gom lớp bám dày, nhất là nóc tủ trên.
- Xịt chất tẩy dầu phù hợp lên một mảng nhỏ, chờ vài phút theo hướng dẫn, không để khô trên bề mặt.
- Chà bằng mặt mềm của miếng rửa chén hoặc bàn chải lông mềm theo vòng nhỏ; mép cánh và quanh tay nắm dùng bàn chải đánh răng cũ.
- Lau sạch bằng khăn ẩm nước ấm, giặt khăn thường xuyên; khăn bẩn chỉ dàn dầu ra rộng hơn.
- Lặp lại ở chỗ còn dính tay; chỗ bám cứng đắp khăn nóng vài phút rồi chà lại.
- Lau lại toàn bộ bằng nước sạch để hết chất tẩy, lau khô.
- Thử nhỏ vài giọt nước: nước loang đều là sạch dầu; nước vón tròn là còn màng dầu, làm lại.
- Nếu sắp sơn hoặc dán, lau thêm một lượt cồn ngay trước khi thi công.
Mép gỗ công nghiệp đã hở chỉ cạnh không nên để ướt lâu; lau nhanh và lau khô ngay để nước không ngấm vào lõi.
Gạch ốp, ron và kính sau bếp
Mảng tường sau bếp hứng nhiều dầu nhất. Với gạch men, xịt chất tẩy dầu, chờ, chà bằng miếng mềm, lau sạch. Gạch men chịu được chất tẩy kiềm thông dụng, nhưng ron gạch thì xốp và hút dầu. Với ron, đắp baking soda sệt hoặc chất tẩy ron, chà bằng bàn chải cứng nhỏ dọc theo đường ron, rửa sạch. Hơi nước nóng làm việc này nhanh hơn nhiều nếu bạn có máy, nhưng giữ đầu phun xa ổ cắm.
Ron đã sạch nên phủ lớp chống thấm ron để dầu lần sau khó ngấm. Ron đã mủn, rỗ, đen sâu không tẩy được thì cạo bỏ lớp trên và miết ron mới, hoặc tính chuyện ốp kính đè lên cả mảng tường.
Kính ốp bếp dễ làm nhất: chất tẩy dầu hoặc nước rửa chén ấm, lau bằng khăn sợi nhỏ, rồi lau khô bằng khăn khác để không để lại vệt. Vết dầu cháy dính gần bếp thì làm mềm bằng khăn nóng rồi gạt bằng dao gạt nhựa, không dùng dao kim loại cạo trên kính có in màu mặt sau.
Vách tường sơn sau bếp nếu không ốp gì thì rất khó tẩy sạch mà không làm mờ sơn; đây là lý do nhiều nhà làm mới bếp bằng cách ốp một tấm chắn dễ lau ở khu này.
Máy hút mùi và lưới lọc
Máy hút mùi là nguồn dầu nhỏ giọt ngược xuống bếp nếu lâu không vệ sinh. Trình tự an toàn:
- Rút phích hoặc ngắt cầu dao cấp cho máy hút mùi. Chờ đèn và động cơ nguội.
- Tháo lưới lọc kim loại theo hướng dẫn của máy; lưới có lớp than hoạt tính hoặc lớp xốp thì không rửa, phải thay theo định kỳ của nhà sản xuất.
- Ngâm lưới kim loại trong chậu nước thật nóng pha nước rửa chén và baking soda, khoảng mười lăm đến ba mươi phút.
- Chà nhẹ bằng bàn chải mềm theo chiều các khe lưới, xả nước nóng, để khô hẳn.
- Lưới nhôm không ngâm chất kiềm mạnh vì nhôm bị đen và rỗ; đọc khuyến cáo của máy về việc rửa bằng máy rửa bát.
- Lau mặt trong chụp hút bằng khăn có chất tẩy dầu, không xịt trực tiếp vào động cơ, đèn và mạch điện.
- Lau mặt ngoài theo vật liệu, ví dụ inox lau theo hướng sợi.
- Lắp lưới khi đã khô, cấp điện lại, chạy thử.
Vệ sinh lưới đều đặn theo mức nấu của gia đình giúp máy hút tốt hơn và giảm dầu bám lên tủ trên. Phần ống thoát, quạt bên trong bị bám nặng thì gọi thợ.
Giữ bếp sạch sau khi đã làm mới
Tẩy một lần thật sạch tốn cả ngày; giữ sạch chỉ tốn vài phút nếu thành thói quen:
- Bật máy hút mùi trước khi bắt đầu nấu và để chạy thêm vài phút sau khi tắt bếp.
- Lau mặt tường sau bếp và mặt bàn bằng khăn ấm ngay sau bữa, khi dầu còn mềm.
- Mỗi tuần lau mép trên các cánh tủ gần bếp và tay nắm bằng nước rửa chén pha loãng.
- Phủ nóc tủ trên bằng giấy lót thay định kỳ, tránh lớp bám dày ở chỗ khó với.
- Dùng nắp chống bắn khi chiên rán.
- Đặt lịch vệ sinh lưới hút mùi trên điện thoại theo định kỳ phù hợp.
Nóc tủ trên sát trần có thể bịt kín bằng tấm ốp để không còn chỗ cho dầu và bụi đọng, nếu nhà bạn không dùng nóc tủ để đồ. Khu vực tường quanh bếp nấu chưa có gì che chắn thì cân nhắc ốp một tấm dễ lau, vì tường sơn hút dầu và gần như không tẩy lại được như mới.
Tủ vừa sơn lại hay dán phim nên lau nhẹ tay trong vài tuần đầu và tránh chất tẩy mạnh; lớp mới bền hơn hẳn khi không phải chịu những lần tẩy nặng.
Câu hỏi thường gặp
Dùng nước nóng pha baking soda có tẩy được dầu lâu năm không?
Được với lớp bám vừa phải, đặc biệt khi ngâm lưới hút mùi hay đắp lên ron gạch. Lớp bám cứng nhiều năm trên tủ thì baking soda tác dụng chậm, cần đắp lâu và chà nhiều lần; chất tẩy dầu gốc kiềm bán sẵn sẽ nhanh hơn.
Có nên dùng máy xông hơi để tẩy dầu tủ bếp gỗ không?
Hơi nước nóng làm mềm dầu rất tốt trên gạch, kính, inox. Với tủ gỗ công nghiệp, hơi nước có thể ngấm vào mép chỉ dán cạnh làm phồng; chỉ xông nhanh, giữ khoảng cách, lau khô ngay và tránh hẳn những chỗ mép đã hở.
Vì sao lau xong tủ vẫn còn dính tay?
Thường vì chất tẩy và dầu đã hoà tan chưa được lau sạch bằng nước, để lại màng mỏng. Lau lại bằng khăn sạch nước ấm, giặt khăn nhiều lần. Nếu vẫn dính, màng dầu cũ còn sót, cần một lượt tẩy nữa.
Chất tẩy dầu có làm phai màu cánh tủ không?
Chất tẩy kiềm mạnh hoặc để quá lâu có thể làm mờ, phai một số lớp phủ và sơn. Thử ở mặt trong cánh trước, không để chất tẩy khô trên bề mặt, và luôn lau lại bằng nước sạch sau khi chà.
Bao lâu nên vệ sinh lưới lọc máy hút mùi một lần?
Phụ thuộc mức chiên xào của gia đình. Nhà nấu nhiều đồ chiên nên rửa thường xuyên hơn, có khi vài tuần một lần; nhà ít nấu thì giãn ra. Khi thấy lưới sẫm màu, dính tay hay máy hút yếu đi là đến lúc rửa.
Có thể dùng xăng hay dầu hoả để tẩy dầu mỡ không?
Không nên. Đây là chất dễ cháy, hơi độc, để lại mùi và màng dầu khác, lại dùng ngay cạnh bếp lửa là nguy hiểm. Các chất tẩy dầu gốc nước an toàn hơn và đủ hiệu quả nếu kết hợp nhiệt và thời gian ngâm.