Thay vòi sen, bát sen, dây sen hay vòi lavabo trên đường ống có sẵn là việc người không chuyên tự làm được với một chiếc mỏ lết, cuộn băng tan và khoảng một giờ. Không phải đục tường, miễn là thiết bị mới có cùng chuẩn kết nối và cùng khoảng cách đầu ống với thiết bị cũ — điều này cần kiểm tra trước khi mua.
Phần dễ nhất là thay bát sen và dây sen: vặn ra, vặn vào bằng tay. Phần cần cẩn thận hơn là thay củ sen nóng lạnh gắn tường và vòi lavabo, vì phải khoá nước, tháo đúng chiều ren, làm kín mối nối và căn chỉnh để thiết bị thẳng, không rò.
Bài chỉ nói tới thay thiết bị ở đầu ra của đường ống có sẵn. Ống âm tường bị rò, đổi vị trí vòi, đi thêm đường ống, hoặc bất cứ việc gì liên quan tới bình nước nóng điện là việc của thợ có chuyên môn.
Trước khi mua: đo và chụp ảnh thiết bị cũ
Phần lớn lần "tự thay mà không vừa" là do mua theo kiểu dáng thích mắt, không kiểm tra cách lắp. Ghi lại mấy điều sau rồi mang ảnh theo khi đi mua:
- Loại củ sen: chỉ có nước lạnh (một đầu ống) hay nóng lạnh (hai đầu ống, một nóng một lạnh). Củ nóng lạnh gắn tường thường bắt vào hai đầu ống thông qua hai khớp nối lệch tâm, nhiều nơi gọi là chân ếch.
- Khoảng cách tâm hai đầu ống với củ nóng lạnh: đo từ tâm ống này sang tâm ống kia. Phần lớn củ sen trên thị trường thiết kế theo một khoảng cách phổ biến và chân ếch cho phép chỉnh lệch một ít, nhưng nhà cũ đôi khi lệch nhiều.
- Chuẩn ren đầu ống: phần lớn thiết bị vệ sinh dân dụng ở Việt Nam dùng ren cỡ phổ biến cho vòi và sen; vẫn nên mang khớp nối cũ ra so trực tiếp nếu không chắc.
- Vòi lavabo: loại một lỗ hay ba lỗ trên mặt chậu, lắp trên mặt chậu hay gắn tường, có dùng nước nóng không. Chụp ảnh phía dưới chậu để thấy van góc và dây cấp.
- Van góc dưới lavabo: có hay không, còn vặn được không. Nếu không có van góc, mỗi lần thay vòi lavabo phải khoá van tổng.
- Chiều sâu đầu ống so với mặt gạch: ống thụt sâu hoặc nhô ra nhiều có thể cần thêm đoạn nối dài hoặc chân ếch dài hơn.
Ở cửa hàng, nói rõ kích thước đã đo và đưa ảnh. Người bán thiết bị vệ sinh thường nhận ra ngay loại tương thích. Không chọn thiết bị theo thương hiệu hay giá; chọn theo cách lắp vừa và theo chất liệu thân vòi.
Dụng cụ và vật tư cần có
Không cần đồ chuyên nghiệp. Một bộ cơ bản đủ cho cả việc thay sen lẫn vòi lavabo:
- Mỏ lết cỡ vừa, nên có hai cái: một giữ, một vặn, để không xoắn ống trong tường.
- Băng tan (cao su non) để quấn ren làm kín.
- Khăn mềm hoặc băng dính giấy quấn quanh mặt ngàm mỏ lết, tránh làm xước lớp mạ của thiết bị.
- Tua vít dẹt và tua vít bốn cạnh để tháo nắp che, vít hãm tay gạt.
- Đèn pin hoặc đèn đội đầu cho gầm chậu tối.
- Xô nhỏ, khăn cũ để hứng nước còn trong ống.
- Bàn chải nhỏ và giấm pha loãng hoặc chất tẩy cặn để làm sạch ren cũ.
- Keo silicone chống mốc nếu cần làm kín mặt bích ốp tường hoặc chân vòi trên mặt đá.
Không dùng kìm răng hoặc kìm mỏ quạ vặn trực tiếp lên thân vòi mạ bóng: răng kìm cắn vào lớp mạ, để lại vết xước rất khó che.
Thay củ sen nóng lạnh gắn tường
Đây là phần cần cẩn thận nhất. Nếu nhà dùng bình nước nóng điện, tắt bình và ngắt cầu dao của bình trước khi bắt đầu, chờ nước trong ống nguội bớt.
- Khoá van tổng cấp nước cho nhà tắm, hoặc van tổng của cả nhà. Mở vòi sen cho xả hết nước còn trong ống, để hứng xô.
- Tháo dây sen và bát sen. Tháo củ sen cũ ra khỏi chân ếch bằng cách vặn ngược chiều kim đồng hồ hai đai ốc nối, dùng khăn lót mỏ lết.
- Quan sát chân ếch cũ: nếu còn tốt, không gỉ, ren còn sắc, có thể dùng lại. Nếu gỉ hoặc đã rò, tháo ra khỏi đầu ống trong tường, giữ đầu ống bằng một mỏ lết khác nếu nó có phần lộ ra để tránh xoắn ống.
- Làm sạch ren đầu ống, loại bỏ băng tan và cặn cũ.
- Quấn băng tan lên ren chân ếch mới theo chiều kim đồng hồ khi nhìn vào đầu ren, cùng chiều vặn vào. Quấn nhiều vòng đủ để ren hơi căng tay khi vặn, không quấn quá dày.
- Vặn chân ếch vào đầu ống bằng tay rồi siết thêm bằng mỏ lết. Hai chân ếch phải có đầu ra ngang bằng và cách nhau đúng khoảng cách của củ sen mới; xoay chân ếch để chỉnh, chỉ xoay theo chiều siết, không vặn ngược ra.
- Lồng mặt bích che vào, đặt gioăng cao su vào đai ốc của củ sen, rồi đưa củ sen vào và vặn hai đai ốc đều tay. Đai ốc có gioăng không cần băng tan.
- Lắp lại dây sen, bát sen. Mở van tổng từ từ, kiểm tra từng mối nối.
Một lưu ý thường bị bỏ qua: đầu ống nóng thường ở bên trái, lạnh ở bên phải khi đứng đối diện tường, nhưng nhà cũ có thể làm ngược. Nếu sau khi lắp, tay gạt về phía nóng mà ra lạnh, đó là đường ống đi ngược, cần chỉnh hoặc nhớ quy ước mới.
Thay vòi lavabo và dây cấp mềm
Vòi lavabo lắp trên mặt chậu thường dễ hơn củ sen, nhưng chỗ làm việc ở gầm chậu chật và tối.
- Khoá van góc dưới chậu (vặn theo chiều kim đồng hồ). Không có van góc thì khoá van tổng. Mở vòi xả hết nước.
- Tháo dây cấp mềm khỏi van góc. Tháo đai ốc hoặc tấm kẹp giữ thân vòi ở mặt dưới chậu.
- Nhấc vòi cũ lên, làm sạch mặt chậu quanh lỗ lắp, cạo hết cặn và keo cũ.
- Lắp dây cấp mềm mới vào thân vòi mới trước, vì làm việc này khi vòi đã ở trên chậu khó hơn nhiều.
- Đặt gioăng đế vòi, luồn dây cấp qua lỗ, đặt vòi thẳng hàng với chậu, siết tấm kẹp từ dưới lên. Kiểm tra vòi không xoay khi gạt mạnh.
- Nối dây cấp vào van góc: đai ốc có gioăng thì vặn tay rồi siết nhẹ thêm, không cần băng tan. Dây cấp không được gập gãy.
- Mở van góc từ từ, xả nước vài phút để đẩy cặn trong ống ra, sau đó tháo đầu lọc ở miệng vòi làm sạch cặn.
Dây cấp mềm cũ đã nhiều năm nên thay luôn cùng lúc với vòi. Dây bọc lưới inox có thể gỉ hoặc lõi bên trong lão hoá dù bên ngoài trông còn tốt, và đây là chỗ hay vỡ gây ngập nhà khi vắng người.
Rò rỉ sau khi thay: chỗ nào, vì sao, sửa thế nào
Mở nước xong, lấy khăn giấy khô lau quanh từng mối nối rồi chờ vài phút. Khăn giấy ẩm chỉ ra chính xác chỗ rò.
| Chỗ rò | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Ren chân ếch vào đầu ống trong tường | Băng tan quấn ngược chiều, quá ít, hoặc vặn ngược ra khi căn chỉnh | Khoá nước, tháo ra, quấn lại băng tan đúng chiều, vặn vào và chỉ chỉnh theo chiều siết |
| Đai ốc củ sen vào chân ếch | Thiếu gioăng, gioăng lệch hoặc đai ốc vặn chéo ren | Tháo ra, đặt gioăng ngay ngắn, vặn bằng tay tới khi ăn ren rồi mới dùng mỏ lết |
| Đầu dây sen | Thiếu gioăng ở hai đầu dây | Kiểm tra và bổ sung gioăng; không cần siết quá mạnh |
| Dây cấp lavabo vào van góc | Siết quá chặt làm gioăng bẹp, hoặc dây không hợp cỡ ren | Nới ra, thay gioăng, siết vừa tay; đổi dây đúng cỡ |
| Chân vòi trên mặt chậu | Gioăng đế lệch, nước bắn đọng xuống gầm | Chỉnh lại gioăng, có thể chạy thêm một đường silicone mỏng quanh chân |
Nếu nước rò ra từ sau mặt bích che tường, hoặc tường quanh đầu ống bị ẩm loang dần, có thể đầu ống trong tường đã bị nứt khi tháo. Dừng lại, khoá nước và gọi thợ; đây là chỗ không nên cố tự xử lý.
Giữ vòi và bát sen mới chạy êm: vệ sinh cặn định kỳ
Thiết bị mới chỉ giữ được nước mạnh và gạt nhẹ nếu cặn không có cơ hội đóng lại. Ở nơi nước cứng, việc này nên làm vài tháng một lần; nơi nước mềm thì thưa hơn.
- Tháo bát sen ra khỏi dây, ngâm phần mặt phun vào dung dịch giấm pha loãng hoặc axit citric pha nước ấm. Với bát sen mạ, không ngâm quá lâu, làm theo khuyến cáo của nhà sản xuất nếu có.
- Dùng ngón tay hoặc bàn chải mềm chà các núm phun cao su để cặn bong ra. Không dùng kim chọc vào lỗ phun kim loại vì dễ làm méo lỗ, tia nước sẽ xiên.
- Tháo đầu lọc ở miệng vòi lavabo bằng tay hoặc chìa tháo đi kèm, rửa sạch lưới và gioăng, lắp lại đúng thứ tự các lớp lưới.
- Kiểm tra gioăng hai đầu dây sen. Gioăng cứng, nứt thì thay, vì đây là chỗ nhỏ giọt phổ biến nhất sau một thời gian.
- Lau thân vòi bằng khăn mềm, nước ấm và chút nước rửa chén. Tránh chất tẩy có hạt mài và miếng cọ kim loại làm mờ lớp mạ.
- Thử gạt tay vòi qua lại hết hành trình vài lần. Tay gạt nặng dần theo thời gian thường là dấu hiệu cặn trong lõi van; có thể tháo lõi ra vệ sinh hoặc thay lõi cùng loại.
Ghi lại ngày thay thiết bị và loại lõi van vào một góc sổ hoặc ghi chú điện thoại. Lần sau cần thay lõi hoặc gioăng, bạn biết ngay phải mua gì mà không phải tháo ra mang đi so.
Chọn thiết bị mới cho bền và lúc nào nên gọi thợ
Khi chọn vòi và củ sen, quan tâm tới ba điều thay vì kiểu dáng: chất liệu thân vòi (thân đúc nặng tay thường bền hơn thân rỗng nhẹ), lõi van (loại lõi đĩa gốm phổ biến hiện nay ít rò hơn kiểu gioăng cao su cũ), và lớp mạ bề mặt có đều, không rỗ hay không. Ở nơi nước cứng nhiều cặn khoáng, chọn bát sen có núm phun bằng cao su mềm, chà tay là bong cặn.
Nhà dùng nước giếng hoặc nước có cặn nên lắp thêm lưới lọc ở đầu vào hoặc dùng loại vòi có đầu lọc tháo được, và vệ sinh định kỳ. Cặn làm kẹt lõi van là nguyên nhân phổ biến khiến vòi mới vài tháng đã gạt nặng hoặc nhỏ giọt.
Nên gọi thợ khi: đầu ống trong tường gỉ, mục, ren đã toét; khoảng cách hai đầu ống lệch quá mức chân ếch chỉnh được; muốn đổi từ sen chỉ có lạnh sang nóng lạnh mà chưa có đường ống nóng; nhà dùng bình nước nóng điện và cần di chuyển, thay bình hoặc đấu nối lại dây điện. Việc liên quan tới điện của bình nóng lạnh luôn nên để người có chuyên môn làm, kể cả khi bạn thạo nước.
Một lần thay thiết bị cũng là dịp kiểm tra van tổng và van góc: van vặn được nhẹ nhàng, khoá kín hoàn toàn. Van kẹt là van không dùng được lúc có sự cố — đáng thay luôn khi đã gọi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Băng tan quấn bao nhiêu vòng là đủ?
Không có con số cố định vì phụ thuộc độ dày băng và độ mòn của ren. Quấn đều, theo chiều kim đồng hồ khi nhìn vào đầu ren, tới khi rãnh ren được phủ kín và vặn vào thấy căng tay. Quấn quá dày khiến khó vặn đủ sâu và có thể làm nứt đầu nối nhựa.
Thay bát sen có cần khoá nước không?
Bát sen và dây sen thường có thể tháo khi chỉ cần gạt củ sen về vị trí tắt, vì nước đã bị chặn ở củ sen. Tuy nhiên nếu củ sen đã rò hoặc đóng không kín, nên khoá van tổng cho chắc để khỏi bị phun nước.
Vòi lavabo mới gạt nặng, nước yếu hơn vòi cũ là sao?
Thường do cặn trong ống bị đẩy ra và kẹt ở đầu lọc miệng vòi hoặc lưới lọc đầu vào. Tháo đầu lọc ra rửa sạch. Nếu vẫn yếu, kiểm tra van góc đã mở hết chưa và dây cấp có bị gập không. Một số vòi cũng có bộ giới hạn lưu lượng để tiết kiệm nước.
Có thể lắp củ sen nóng lạnh khi nhà chỉ có một đầu ống lạnh không?
Lắp được về mặt cơ học nếu bịt đầu nóng, nhưng sẽ chỉ có nước lạnh. Muốn có nước nóng phải có nguồn nóng, tức là bình nước nóng và đường ống nóng, việc này cần thợ đi ống và đấu điện cho bình, không phải việc thay thiết bị đơn thuần.
Làm sao biết ống trong tường là ống nhựa hay ống kẽm?
Nhìn phần đầu ống lộ ra sau khi tháo mặt bích: ống nhựa chịu nhiệt thường có màu trắng hoặc xanh và có đầu nối ren kim loại gắn sẵn; ống kẽm cũ có màu xám, dễ thấy gỉ ở ren. Ống kẽm cũ gỉ nhiều thì ren dễ toét khi tháo, nên cân nhắc nhờ thợ.
Thiết bị cũ còn dùng được thì có nên giữ lại không?
Củ sen, vòi còn tốt có thể vệ sinh cặn, thay lõi van hoặc gioăng thay vì thay mới. Nhiều cửa hàng có bán lõi van rời. Đây là cách làm mới tiết kiệm và ít rác thải, chỉ cần mang lõi cũ đi để so đúng loại.